گازى سروشتى و دابەزینى نرخى نەوت و موچەى فەرمانبەران / بەختیار شارەزوری

به‌شی: وتارو بیروڕا
2015-01-15 23:07:42
_______________________________________________________________________________
ئەگەر نرخى نەوت هەموو پێکهاتە ئابورییەکانى عێراقى هێنابێتە لەرزە و لەوێشوە هەرێم توشى قەیرانێکى کورت هێنان بوو بێت ، کاریگەرى لەسەر بەشە بودجەى هەرێم بێت ، بەو پێیەى کە نرخى نەوت لە 108 دۆلارەوە لە ماوەیەکى کەمدا دادەبەزێت بۆ 38 دۆلار ،

ئەوا دەبێت ئەو پرسیارە لە خۆمان و دەسەڵاتدارانى هەرێم بکەین .. ئەى نرخى گازى سروشتى و فرۆشتنى بە چى ئاقارێکدا دەڕوات ...؟ خۆ ئەگەر ڕوسیا ویستبێتى شەڕى گازى ئەوروپا بکات ، ئێرانیش لەبەر لەمپەرى ئەمریکیدا نەتوانێت بەشدارى کاراى هەبێت لە بۆری نابۆکۆ ، ئەوا ئەوەى ئەوروپا وەک ئەلتەرناتیڤى گازى ڕوسى وێناى دەکات هەرێمى کوردستانە ، بە دیوێکى تردا ئەگەر سعودیە و قەتەر بیانەوێ گاز هەناردەى ئەوروپا بکەن ، ئەوا دەبێت لە سوریاوە بێت ، بە هەمان شێوە ئەگەر ئێران بە ناو خاکى عێراقدا گاز بەرێتە سوریا ، ئەوا بۆ ئێرانیش سوریا دەروازەى گرنگ دەبێت بۆ هەناردەکردنى گازى ئێرانى بۆ ئەوروپا ، کەواتە ئەوەى ببێتە خاوەنى سوریا ئەوا دەبێتە دەرگاوانى دەرگاى هەناردەکردنى گاز بۆ وڵاتانى ئەوروپى . ئەوەش دەزانین کە جێگرەوەى نەوت بە پلەى یەکەم گازى سروشتى دێت و ڕۆژ بە ڕۆژ خواست و بەکارهێنانى زیاتر دەبێت ، هەر لەم ڕوانگەیەوە ئەگەر پێگەى (گازى یەدەگ) بۆ وڵاتان پۆلێن بکەین ئەوا بەم شێوەیە دەبێت : 1.      فیگۆر و بیرى گۆڤیا لە ڕوسیا. 2.      تورکمانستان. 3.      ئازەرباینجان و ئێران . 4.      جورجیا . 5.      سوریا و لوبنان . 6.      قەتەر و میسر . 7.      کوردستان . هەر بۆیە ئەگەر لەم نێوەندەدا تورکیا بێ هیوا بوبێت لە گازى ڕوسى ، ئەوا لە دو سەرەوە پێویستى بە گازى کوردستان دەبێت ، وەک پێداویستى ناوخۆى تورکیا و وەک باجى هەناردەکردنى بۆ ئەوروپا کە ساڵانە بڕى 4 ملیار دۆلار داهاتى بۆ تورکیا دەبێت ، ئەمەش دەبێتە هاوکاریەکى باش بۆ کوتهێنانى بودجەى تورکیا و دەچێتە خەزێنەى دەوڵەتى تورکییەوە ،بەدەر لەمە لە چەند ڕێگەیەکى ترەوە ئەیەوێت بە تەواوەتى گازى هەرێم ببێتە بەشێک لە ئاسایشى وزەى تورکى ، کۆمپانیاى (گەتەڵ ئیتێرچى تورکى ) گرێبەست لەگەڵ هەرێم دەکات ، کە ببێتە خاوەن پشکى هەردوو کێڵگەى گازى ( میران و بنەباوێ ) کە دەکەوێتە سنورى پارێزگاى سلێمانى هەولێرەوە  ،وە بڕیاریدا بە بڕى 150 ملێون دۆلار لە سەدا 36 پشکەکانى نەمساوى بکڕێتەوە و ببێتە خاوەنى تەواوى پشکەکانى OMV ، حکومەتى هەرێم لەگەڵ تورکیادا ڕێککەوتوە کە تا ساڵى 2017 ساڵانە چوار ملیار مەتر سێ جا و تا ساڵى 2020 ببێت بە 10 ملیار مەتر سێ جا ، لە ڕێ ى تورکیاوە هەناردە بکات ،ئەمەش بە پێ ى زانیاریەکانى پێگەى (بلۆمێرگى ئەمریکى ) ،  لە ڕێ ى بورییەکەوە دەبێت ، کە تواناى ناردنى 20 ملیار مەتر سێ جاى دەبێت لە ساڵێکدا ، کە وا بڕیارە لە 2015 تەواو ببێت ،لە ئێستادا تورکیا پێویستى بە 46 ملیار مەتر سێ جا گازى سروشتى هەیە ، پێشتر بڕێکى زۆرى لە ڕوسیاوە هاوردە دەکرد و ئێستە بەدواى سەرچاوەى تردا دەگەڕێت ، تا ئاسایش و سەقامگیرى وزەى وڵاتەکەى فەراهم بکات ، ئەمەش دواى ئەوە دێت کە کۆمپانیاى (هیرتاج ئۆبلى بەریتانى) کە لە بوارى دۆزینەوەى وزەى سروشتى کار دەکات ، ڕایگەیاند کە کێڵگەیەکى گەورەى گازى سروشتیان دۆزیوەتەوە کە لە ناوچەى میرانى سلێمانیدایە ، تواناکەى زیاتر لە 13 ترلیۆن سێ جا گازى سروشتیە ، وە نزیکەى 75 ملیۆن بەرمیل نەوتیشى تێدایە ، هەر بۆ ئەم مەبەستەش شێرکۆ جەودەت لە لیژنەى نەوت و گاز دەڵێ ( هەرێم 8.3 ترلیۆن مەتر سێ جا ، گازى سروشتى لە کوردستاندا هەیە ) ، هەر ئەمەش وا دەکات هەرێم کێبڕکێ ى گازى ڕوسى بکات ، وە ئەو ڕێککەوتنەى نێوان هەرێم و تورکیا ، بریتیە لە فرۆشتنى گازى هەرێم بە نرخێکى هەرزان لە ئاست بازاڕەکانى جیهان ، بە شێوەیەک بۆ هەر 28.26 مەتر سێ جا 7 دۆلار بێت ، ئەمە لە کاتێکدایە لە بازاڕەکانى جیهان بە 10 بۆ 11 دۆلارە ،کە تورکەکان دەڵێن هەرزانترین گازى سروشتى لەبەر دەرگاى ماڵەکەمانە ، واتا تیچونى گواستنەوەشى هەرزانە ، هەر بۆیە پڕۆژەى بۆرى گازى سروشتى تورکى (تاناب ) کە لە 2003 دەستى پێکرد ، کە بۆرى کوردستانیش دەبەسترێتەوە بەم بۆرییەوە کە درێژیەکەى 1200 کم ساڵانە 16ملیار مەتر گاز دەگوازێتەوە ، کە لە نێوان تورکیا و ئازەرباینجاندا دروست دەکرێت ،هەر بۆیە تورکیا دەیەوێت ئاسایشى وزەى خۆى لە ڕێ ى باشور و ڕۆژئاواوە مسۆگەر بکات . خۆ ئەگەر نرخى نەوت دابەزێت ئەوا لە بەرامبەردا نرخى گاز دانبەزیوە ، ئەگەر هەرێمى کوردستان وا بڕیار بێت لە چارەکى یەکەمى 2015 ناردنى گازى سروشتى لە ڕیگەى بۆریەکانى ( تاناب و نابۆکۆ) وە بنیرێت ، ئەوا ئەوە دەزانین کە نرخى گاز ، بەرزترین نرخ 3.3520 و نزمترین نرخ 3.1670 یە ، خو ئەگەر هەرێم بتوانێت ئەو یارییە جیۆسیاسى و ئابورییە بکات ، ئەوا هیچ پاساوێک نامێنیتەوە بۆ ئەوەى ئەگەر نەتوانرێت بودجەى بەگەڕخستن و وەبەرهێنان بە پێ ى پێویستى هەرێم دابین بکات ، ئەوا ئەوە دەسەلمێنێ کورد نەیتوانیوە ببێتە خاوەن عەقڵێکى دەوڵەتدارى و بە دامەزراوەیى بون . هەر لێرەوە ئەوە ڕونە کە بەشەى بودجەى عێراق خەرجى سیادى لێببڕێت و لە 17% بۆ هەرێم بێت و پێشمەرگە بچێتە سەر وەزارەتى دیفاعى عێراقى ، ئەوا دەبێت حکومەت لە 2015 دا بە تەواوەتى کێشەى هەردوو بەشەکەى بودجە چارەسەر بکات ، بە تایبەت موچە کە پەیوەندى راستەخۆى بە ژیانى هاوڵاتیانەوە هەیە ، وەک لە ڕاپۆرتى ژورى لێکۆڵینەوەى ئابورى بزوتنەوەى گۆڕاندا هاتوە :
  1.  بودجەى بەكاربردن وەبەرهێنان
يةكةكان بودجەى خەمليَندراوى 2014 رێژەى (%) لە كۆى بودجەى 2014 خەرجى بەردەوام /بەكاربەر 98793961.796 57.98 خەرجى وەبەرهيَنان 69898458.619 41.01 خەرجى سەرمايە 1719243.000 1.01 كؤى خةرجى وةبةرهيَنان+سةرماية 71617701.619 42.3 كؤى طشتى بودجةى 2014 170411663.415 100
   ئەگەر وردبينەوە لە چۆنیەتی  تەرخانكردنى دابەشكردنى بودجەى فيدراڵ وەك لە دياريكراوە بەماندەردەكةويَت كة:
  • ريَێژەى 58.2% لةم بودجة بؤ خەرجى بەردەوام/ بەكاربەر تەرخانكراوە كە بريتين لە:-
  1. مووچەى كارمەندان ە خانەنيشكراوان.
  2. بەرنامة تايبەتيەكان لە:
  1. ئەنجومەنى وەزيران.
  2. وەزارەتى كاروبارى كؤمەلآيەتى.
  3. وەزارەتى تەندروستى.
  4. وەزارەتى پیلاندانان.
  5. كؤميسيؤنى بالآى سەربەخۆى هەڵبژاردنەكان.
  1. ثيَداويستىء كةلء ثةل.
  2. بيمةء يارمةتىء زيادةى سةر قةرزء شتى تر(وةك مادةى 140).
  3. ضاككردنةوةى هةبووةكان( صيانة الموجودات) وةك بنايةء شةقامء دامةزراوةكان. 
  • ريَذةى 41.01% لة بودجةى 2014 بؤ ثرؤذةكانى وةبةرهيَنان تةرخانكراوة ئةمةش زؤر كةمترة لة ريَذةى ستاندةر كة 70%، ماناى واية طرنطيدان بة طةشةى كةرتةكانى ئابورى ولآت نةدراوة وةك ثيَويست.
  • ريَذةى تةنها 1.01% لة بودجةى 2014 بؤ ثرؤذةكانى سةرمايةيى تةرخانكراوة، كة بريتية لةو ثرؤذانةى كة دواى جيَبةجيَكردنى بؤ ماوةى ضةندها سالأ سوودى ليَوةردةطيريَت.
  • برِى 150 مليار دينار تةرخانكراوة بؤ يةدةطى فرياكةوتن (احتياطى الطوارئ). 
بةراوردى نيَوان خةرجى بةكاربردنء خةرجى وةبةرهيَنان لة (2008 – 2013)/ ترليون دينار سالَ بودجوى طشتى خةرجى بةكاربردن خةرجى وةبةرهيَنان (%) خةرجى بةكاربردن بؤ خةرجى طشتى (%) خةرجى وةبةرهيَنان بؤ خةرجى طشتى 2008 92 61.3 30.7 67 33 2009 69 54 15 78 22 2010 84 61 23 72 27 2011 102 74.76 27.54 73 27 2012 117 80 37 68.3 31.6 2013 138 83 55 60 40 2014 170 99 71 58.2 41.8
 
  1. ثشكى كوردستان لة بودجةى 2014ى عيَراقدا
ثرِؤذة بودجةى 2014ى عيَراق بريتية لة 170 ترليؤنء 411 مليارء 663 مليؤنء 415 هةزار دينار، داهاتى 2014ى عيَراقيش بة 139 ترليؤنء 640 مليارء 628 مليؤنء 585 هةزار دينار خةملَيَنراوة، واتة عيَراق لةمسالَدا 30 ترليؤنء 771 مليارء 034 مليؤنء 830 هةزار دينار كورتهيَنانى هةية. داهاتى هةناردةكردنى نةوتى عيَراق بؤ سالَى 2014 خةملَيَنراوة لةسةر بنةماى ناردنة دةرةوةى برِى 3 مليؤنء 400 هةزار بةرميل نةوت لة رؤذيَكدا (3 مليؤن بةرميل لة عيَراقةوةء 400 هةزار بةرميل لة هةريَمى كوردستانةوة)و نرخى خةملَيَنراو 90 دؤلار بؤ هةر بةرميليَك، كؤى طشتى داهاتى نةوت دةخريَتة سندوقى ثةرةثيَدانى عيَراق(DFI)  دواى دابةزاندنى ريَذةى (5%) لةم داهاتة وةكو قةرةبو بؤ دةولَةتى كويَت، داهاتى نةوت ريَذةى نزيكةى 93% ى داهاتى طشتى عيَراق ثيَكدةهيَنيت. پشکى هەرێمى کوردستان لە بودجەى 2014ى عێراق دواى بڕینى خەرجیە سیادىء حاکیمە  باقیەکەى کە دەکاتە 19 تریلیۆن 760 ملیارو 797 ملیون 2 هەزار دینار بۆ هەرێم تەرخاندەکرێتء رێژەکەى دەکاتە (11.5%) لە کۆى گشتى بودجەى عیراق. خۆ ئەگەر حکومەت نەتوانێت موچەى مانگى 10 و 11 لەگەڵ مانگى 1 و 2 دا بدات ، بە بیانوى ئەوەى کە نرخى نەوت دابەزیوە و خەرجى سیادى لە عێراق زیادى کردوە و بەغدا پارە نانێرێت ، خۆ ئێستا بەغدا پێویستى بە بۆرى نەوتى کوردستانە تا نەوتى کەرکوکى لێوە هەناردە بکات ، بە دیوى دوەمدا دەبێت هەرێم لەم ساڵدا گاز بنیرێە دەرەوە ، ئەو کات داهاتى گازى سروشتى هەرێم دەتوانێت دابەزینى نرخى نەوت پڕ بکاتەوە ، ئەوەى دەمێنێتەوە ئەو گەندەڵى و بەهەدەردانیە کە کەس نازانێت بەچى حسابێک ئەم داهاتانە دێنە کوردستان و وە چۆن خەرج دەکرێت ، کە لە ماوەى 22ساڵدا دوو حیزب پاوانى سەرجەم ئەم داهاتانەیان کردوە ، نەک میدیا و خەڵکى زۆرێک لە مەکتەب سیاسیەکانیشیان نازانن دەچێتە دەستى کێ و و چۆن دەدرێت بە حکومەت ، هەمو ئەمانە بەدەرە لە داهاتى ناوخۆ و گومرگەکان ، لێرەوە دێنە سەر ئەو پرسیارە کە ئەگەر گۆشارێک هەبێت لە لایەن بزوتنەوەى گۆڕانەوە بۆ ئەوەى هەموو کایەکان بە داهاتەکان و وەزارەتەکانیشەوە ببێتە نیشتمانى ئەوا ڕێگریەکى گەورە هەیە ، بەڵام گۆڕان دەیەوێت لە ناو دەسەڵاتەوە کار لەسەر ئەم ڕەهەندانە بکات ، ئەوەى کە لە دەروە بێت هەرگیز ناتوانێت کاریگەرى هەبێت ، ئەوەى دەمێنێتەوە ئەم پرۆسە گەندەڵیە و بەرهەمهێنەرەکانى.... پێمان دەڵێن چۆن قسە دەکەن و چۆن دەنوسن بنوسن ، گرنگە نەبێتە کردار و ئێمە بەردەوامى بە بەرژەوەندییەکانمان بدەین .

ئه‌م بابه‌ته‌ 504 جار بینراوه‌