بزوتنەوەی وەهابییەت:
موحەمەد كوڕی عەبدولوەهاب، بناغەداڕێژەری بزووتنەوەی وەهابییەت، بانگەشەی بۆ گەڕانەوە بۆ ئیسلامی ڕەسەن و پاككردنەوەی ئیسلامی سەرەتایی لە بەلاڕیداچوونەكان دەكرد.  بەهۆی پاڵپشتی بنەماڵەی سعودی لە كوڕی وەهاب، عەرەبستان لە ژێر هژمون و دەسەڵاتی ئیمپراتوری عوسمانی ئازاد بوو، لە دواییشدا سەربەخۆ بوویەوە.  ئامانجەكانی بزووتنەوە بریتی بوون لە خەبات دژی بێ باوەڕی و كۆنەپەرستی، هەروەها خەبات دژی عەقڵ/فەلسەفە و عیرفان و زیندووكردنەوەی یەكڕیزی ئایینی – عەرەبی خەلافەت و دژایەتی كردنی توركەكانی عوسمانی.  ئەگەر بە وردی چاو لە بنەماكان و ئامانجی ئەم بزووتنەوە بكەین، دەبینین بناغەی ئەم بزووتنەوە دەمارگیری عەرەبی بووە كە لە ژێر كاریگەری رۆژئاوادا لە چوارچێوەی ناسیوناڵیزمی عەرەبی درەكەوتبوو.  یەكەم خاڵ ئەوەیە كە گرنگترین ئامانجەكانی ئەم بزووتنەوەیە، بریتی بووە لە زیندووكردنەوەی خەلافەتی ئایینی– عەرەبی، دژایەتی لەگەڵ خەلافەتی توركەكانی عوسمانی و گواستنەوەی خەلافەت لە توركەكان بۆ عەرەبەكان .  دووەم خاڵ بریتییە لە دژایەتی كردنی بێ باوەڕی و فەلسەفە و عیرفان و… كە ئەویش لە ئاراستەی هەمان زیندووكردنەوەی خەلافەتی ئایینی/عەرەبی و دژایەتی كردنی خەلافەتی غەیری عەرەبی بووە.  لە ڕاستیدا بناغە و بنەڕەتی درووشم و واتا ئیسلامییەكان بریتی بووە لە پرسی سیاسی ئێمە/ئەوی دیكەی عەرەب/تورك و… .  ئەوە چارەنووسی دەمارگیری/ناسیوناڵیزمی  عەرەبی لە سەردەمی قورەیش تا سەردەمی داعش بووە، كە ڕێگای بۆ هژمونی خۆی یان رەتكردنەوەی هژمونی ئەوی دیكە بەسەر خۆیدا كردۆتەوە و بە زمانی پیرۆز/ناپیرۆز، بێ باوەڕ/ئایینی دەریدەبرێت تا لە لایێكەوە عەشیرەتەكان/حزبە عەرەبییەكان لە ژێر یەك ئاڵای هاوبەشی سەرووی عەشیرەتی/حزبی كۆبكاتەوە، و لەلایەكی دیكەوە بۆ هژمونی قەومی/سیاسی خۆی لە نێو ئەوانی دیكەدا، ڕەوایی مسۆگەر بكات و بناغە و بنەڕەتی هژمونی و بەرژەوەندی قەومی خۆی لە ژێر درووشمی ئایینی بشارێتەوە و مەبەستی ناپاكی خۆی لە چوارچێوەی واتا پاكەكان نیشان بدات.

بە بۆچوونی وەهابییەكان، ئیسلامی ڕەسەنی سەرەتایی و ئیسلامی كەسایەتییە ناسراوەكانی سەردەمی پێغەمبەر، ئیسلامێكی عەرەبی ڕەسەنی دوورگەی عەرەبستان و رۆحی عەرەبی بووە كە هێشتا تێكەڵ بە كەلتووری یونانی، ئێرانی و هندی و… نەبووە، یان بە وتەی وەهابییەكان ناپاك نەبووە.مەبەست لە خەبات دژ بە بێ باوەڕی، عیرفان، فەلسەفە و… خەبات دژ بە تێكەڵبوونی رۆحی عەرەبی لەگەڵ رۆحی عیرفانی ئێرانی و فەلسەفەی یۆنانی و… بووە.  لە راستیدا ئەوان بە باشی ئەوە دەزانن كە خەلافەت و یەكڕیزی عەرەبی، جگە لە بنەمای دەمارگیری /رۆحی عەرەبی و نەهێشتنی كاریگەری كەلتوور وشارستانییەتی ئێرانی، توركی و یونانی دەستەبەر نابێت.  بت پەرستی و گڵكۆ پەرستی كەلتووری توركەكان بووە كە عەرەبەكان ویستوویانە لە ناوی ببەن.  هەروەها رۆح و عیرفانی ئێرانی بووە كە عەرەبەكان ویستوویانە لەسەر رۆحی عەرەبی بیسڕنەوە.  هەورەها دژایەتیكردنی فەلسەفە كە رۆح و كەلتووری یونانی بووە، یان دژایەتیكردنی شیعە كە بە واتای دژایەتیكردن لەگەڵ رۆح و كەلتووری ئێرانی بووە.  لە ڕاستیدا لە ژێر ناوی ئیسلام و گەڕانەوە بۆ ئیسلامی ڕەسەن، ویستوویانە رۆح و دەمارگیری عەرەبی سەرەتای ئیسلام یان هژمونی قورەیش/عەرەب زیندوو بكەنەوە.  هەروەها مەبەست لە جیابوونەوەی ئیسلام لە ناپاكی كەلتووری ئێرانی، هندی،  یونانی و توركی، ناپاكی دەسەڵات/دەولەتەكانی توركی، ئێرانی و… لە ناوچەكە  و بونیادنانی دەسەڵات/هژمونی گشتگیری عەرەبی بووە كە لە سەردەمی خەلیفەكانی پێشوودا بوونی هەبووە.  كەوایە هاوشێوەی سەرەتای ئیسلام، بانگەشەی وەهابییەكان بەمەبستی پێكهێنانی دەوڵەت بووە.  زۆربەی نووسەران بە لەبەر چاوگرتنی ” كاریگەری وەهابییەت دژ بە توركەكان و یەكڕیزی عەشیرەتە عەرەبییەكان،  وەهابییەت بە درێژەپێدەری بزووتنەوەی سەربەخۆ خوازانەی عەرەبەكان و هێمای رۆحی سەربەخۆخوازی عەرەب ئەژمار دەكەن، و سەرچاوەی وەهابییەت بۆ ویژدانی قەومی عەرەب دەگەڕێننەوە ” (فراتی،1387،217). بەم پێیەش دیارە كە بنەما و بنەڕەتی ئیسلام لەسەر دژایەتی قەومی/سیاسی عەرەب لەگەڵ تورك و…داڕێژراوە، نەك لەسەر دژایەتی و پێكدادانی واتا ئایینی/ئیسلامییەكان.

رەشید رەزا:
 بە بۆچوونی ئەو، مەرجی بەختەوەری، گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی خەلافەت لە توركەكان بۆ عەرەبەكان بووە (عینایەت،1389،158). ڕەشید رەزا لە لایەكەوە بزووتنەوەی عەرەبی بۆ یەكڕیزی نەتەوەی عەرەب بە پێویست دەزانێت و لە لایەكی دیكەوە لە حزبی نەمانی ناوەندارێتی ئیداری عوسمانی ئەندام بووە، كە لە ساڵی 1912 لە قاهیرە دامەزراوە ‌ و ئامانجی خودموختاری /جیابوونەوە لە خەلافەتی عوسمانی بووە (هەمان سەرچاوە،159). واتە تا ئەو كاتەی كە دەسەڵات لە دەستی عەرەبەكان نەبووە، بەرگری لە نەمانی ناوەندارێتی كردووە و هەروەها كاتێ كە دەسەڵات بۆ عەرەبەكان گەڕاوەتەوە، درووشمی یەكڕیزی عەرەبی و گەڕانەوەی دەسەڵاتی عەرەبەكان بۆ عەرەبەكانی داوە.  رەشید رەزا لە لایەنگرانی بەهێزی بزووتنەوەی وەهابییەت بووە.  ئەو پێش لە رۆشتن بۆ قاهیرە،  لە ساڵی 1920 سەرۆكی كۆنگرەی نەتەوەیی سورییە بووە (عینایەت، 1360، 130). لە شام لە سەرۆكەكانی حزبی نەتەوەخوازی عەرەبی بووە.  ” ئەو وتەبێژی هەڵسوڕاوی قەومییەتی عەرەبی سوری بووە ” (هەمان سەرچاوە). ئەوە ڕوون و بەرچاوە كە بەرگری ئەو لە ئیسلام و خەلافەتی عەرەبی/ئیسلامی، گەڵاڵەیەك بووە بە مەبەستی زیندووكردنەوەی شكۆ و دەسەڵاتی عەرەبی و هژمونی دووبارەی عەرەبەكان بەسەر قەومەكانی دیكە لە ژێر ئاڵای ئیسلام.

كاتێك رەشید رەزا لە سەردەمی بزووتنەوە قەومییە جیاجیاكانی ناسیونالیزمی عەرەبی لە بەرامبەر توركەكانی عوسمانی،  بەرگری لە ناسیوناڵیزمی عەرەبی دەكرد – بۆ نموونە بەڕێوەبردنی كونگرەی عەرەب لە سوریە. .. كۆبوونەوەی كۆنگرەی گشتی عەرەبی لە سوریە – بەڵام پاش ئەوە لە پرۆسەی بونیادنانی دەوڵەتە نوێیە جۆراوجۆرە عەرەبییەكان و گەشەسەندنی بیرۆكەی نەتەوەخوازی لە مسر و… دژ بە ئامانجەكانی ناسیوناڵیزمی عەرەبی هەڵوێستی گرت و بە پێداگریكردن لەسەر جیهانی و گشتگیربوونی ئیسلام، بە توندی هێرشی كردە سەر ناسیوناڵیزم (ئەحمەدی،1383،60). بەهۆی ئەوەی كە ناسیوناڵیزمی یەكەمی رەزا بە مەبەستی ئازادی و یەكڕیزی عەرەبەكان دژ بە تورك بووە و دژایەتی دوایی ئەو لەگەڵ ناسیوناڵیزم و بەرگری لە جیهانی و گشتگیربوونی ئیسلام، دیسانەوە بە مەبەستی یەكڕیزی عەرەبی و دژایەتی كردنی ناسیوناڵیزمی بەرتەسكی وڵاتێك بووە كە یەكڕیزی دونیای عەرەبی دەخستە مەترسییەوە.

حزبی بەعس و داعش: لە سەردەمی شۆڤینیزمی خوێنی/قەومی تا سەردەمی بناژۆخوازی ئایینی
پێش هەموو شتێك، دەبێ ئاماژە بەوە بكەم كە درووشمی ئەمڕۆكەی داعش (دەوڵەتی ئیسلامی لە عیراق و شام) بۆ یەكەم جار لەلایەن عەفلەق و حزبی بەعسەكەی هاتۆتە ئاراوە.  ئەو ناتەبایی كوفە و دیمەشقی لەبیركرد و دەوڵەتی یەكڕیزی عەرەبی عیراق و شامی بە سەرۆكایەتی حزبی بەعس داڕشت (موجانی،1391،25). عەفلەق و بیتار و ئەو كەسانەی كە بیرۆكەی بەعسیان داڕشت، لە وتە و بیرۆكەی خۆیاندا دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بوون، بەڵام ئەو دژایەتییە،  دژایەتییەكی واتایی نەبوو،  واتە بەهۆی ئەوە نەبووە كە دەوڵەتی عوسمانی خۆی بە ئیسلامی پێناسە كردووە (باسی دەسەڵات و خەلافەت لە دونیای ئیسلام) بەڵكو، دژایەتییەكە لەو ئاراستەیەدا بووە كە بۆچی خەلیفە كەسێكی غەیری عەرەب بووە و هەروەها بۆچی زمانی خەلافەت، زمانی غەیری عەرەبی و توركی بووە (هەمان سەرچاوە).  دیارە كە حزبی بەعس لەگەڵ یەكڕیزی خەلافەتی ئیسلامی كێشەی نەبووە و بەڵكو لەگەڵ ئەو خەلافەتە ئیسلامییەی كە لە ژێردەسەڵاتی سەرۆكی غەیری عەرەب و زمانی توركی بووە كێشەی هەبووە.  عەفلەق بە لەبەرچاوگرتنی پێشینەی دەسەڵاتی عەرەبی بەسەر ئیسلام،  بە مەبەستی یەكڕیزی یان ئامرازی هژمونیكی ئیسلام،  بناغەی یەكڕیزی ئیسلامی لەسەر دەمارگیری عەرەبی (هەمان سەرچاوە) داڕشت.  بە بۆچوونی عەفلەق هەموو عەرەبەكان لە هەموو دونیا، پێكهێنەری نەتەوەیەكی یەكڕیزن و ئەو سنوورانەی كە بە شێوازێكی دەستكرد ئەوانی لەیەك جیاكردۆتەوە، دەستكردی ئەمپریالیزمە (دوست موحەمەدی، 1387،ش3،72).

میشێل عەفلەق هاوشێوەی زۆربەی لایەنگرانی زیندووكردنەوەی بزووتنەوەی ئیسلامی و درێژەپێدەری ڕێگای ئەوان، بە كەڵك وەرگرتن لە ئیدیۆلۆژی ئیسلام، ئامانجی ناسیوناڵیزمی عەرەبی و زیندووكردنەوەی شكۆ و یەكڕیزی عەرەبی بووە. ئەو ناسیوناڵیزم بە حەقیقەتێكی زیندوو و هەتاهەتایی ناودەبات نەك بە دیاردەیەكی مێژوویی /گرێبەستی (پارسادوست،1369،101).  بەپێی ئیدیۆلۆژی بەعس، ئامانجی ئیسلام ئازادی هەموو مرۆڤایەتی نەبووە و بەڵكو ئیسلام وەك ئامرازێك بووە بە مەبەستی باڵادەستی عەرەب بەسەر هەموو جیهان، یان یەكڕیزی جەماوەری دژ بە كولونیالیزم (دوست موحەمەدی،  1387،ش3،77). لە ڕوانگەی حزبی بەعس و عەفلەقدا، ” ئیسلام پرشنگدارترین وێنەی زمان و ئەدەبی عەرەبییە و هەروەها مەزنترین و پڕبایەخترین بەشی مێژووی نەتەوەیی عەرەب بووە. عەفلەق پێی سەیرە كە چۆن دەكرێت كە عەرەبێك رقی لە ئیسلام هەبێت. بەهۆی ئەوەی كە ئیسلام یارمەتیدەری شوناسی نەتەوەیی عەرەبی و شكۆ و مەزنایەتی نەتەوەی عەرەب بووە،  “زۆر پێم سەیرە كە موسوڵمانێك عەرەبی خۆش نەوێت، زۆرتر بەلامەوە سەیرە كە چۆن دەكرێت عەرەبێك دژی ئیسلام بێت “،  بەم هۆیەش بووە كە عەفلەق دژی لاساییكردنەوە لە ناسیونالیزمی سكۆلاری رۆژئاوایی بووە. بەهۆی ئەوەی كە ئیسلام لە ئاراستەی بەرژەوەندی قەوم/ڕەچەڵەكی عەرەبدا بووە، بە پێچەوانەی خاچ پەرستی كە دژ بە بەرژەوەندی نەتەوەكانی ئاڵمان، بەریتانیا و فەرەنسا بووە كە پێشەنگی ناسیوناڵیزم بوون. بەم پێیەش دیارە كە پەنابردن بۆ ئیسلام وەك ئایینێكی خودایی نەبووە، بەڵكو بە مەبەستی زیندووكردنەوەی شكۆ و مەزنایەتی نەتەوەی عەرەب و شوناسی عەرەبی و هەروەها زیندووكردنەوەی ئەو ڕابردووە بووە كە عەرەب بە كەڵك وەرگرتن لە هێزی ئیسلام، لە ناوچەكەدا باڵادەستی خۆی دەستەبەر كردبوو.  بە بۆچوونی عەفلەق، ئیسلام لە بنەڕەتدا وەك بزووتنەوەیەكی عەرەبی بووە كە ئامانجی زیندووكردنەوە و بە واقیعی و كردەوەییكردنی عەرەبیزم بووە،  هەروەها ئیسلام بۆ عەرەبەكان تەنیا وەك ئایین و بۆ دواڕۆژ نەبووە، بەڵكو بە واتای هێما و سومبولی مەزنترین هەستی دونیایی و بۆچوون و روانگەی ژیان بووە (ئەلخەلیل،1370،310).

ئاكامی گەڵاڵەی حزبی بەعس/عەفلەق، واتە رەتكردنەوەی خەلافەت/حكوومەتە غەیری عەرەبییەكان و یەكڕیزی شام و عیراق، ئەمڕۆكە لەلایەن داعشەوە بە هاوكاری و پاڵپشتی بەعسییە بناژۆخوازەكانی لایەنگری یەكڕیزی شام و عیراق – كە لەلایەن سەدام حوسەینەوە لە دەسەڵات بێ بەش ببوون – سەرلەنوێ بەرهەمهێندرایەوە و زیندوو بوویەوە. پەیوەندی نێوان دەمارگیری قورەیش لەگەڵ بانگهێشت/جیهادی پێغەمبەر لە چوارچێوەی پەیوەندی ناسیوناڵیزم لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامی داعش زیندوو بوویەوە. ئەوە سەرنج راكێشە كە ناوی سەرۆكەكانی داعش بریتییە لە هاشمی (ئەبو عومەر بەغدادی) و قورەیشی (ئەبوبەكر بەغدادی قورەیشی).  ئەمە نیشاندەری ئەوەیە كە لانیكەم لە ئاستی سەرۆكەكان، پەیوەندی نێوان ئایین/ئیسلام لەگەڵ دەمارگیری/ناسیوناڵیزم، وشیارانەیە و ئامانجی داعش لە چوارچێوەی ئیسلامدا، بریتییە لە زیندووكردنەوەی دەمارگیری عەشیرەتی/قەومی هاشمی/قورەیشی پێغەمبەر.

لە مانگی ژوئیەی 1970، حزبی بەعسی عیراق بەمەبەستی نزیكبوونەوە لەگەڵ بەعسی سورییە، واتای عەرەبییەت وسوسیالیزمی پێگەوە گرێدا و لەو كاتەدا كۆمەڵێ وتووێژ بەڕێوەچوو – هەر لەم ساڵانەیە كە عەفلەق بۆ بەغداد بانگهێشت دەكرێت – پاش وتووێژەكان دوو دەوڵەتی حەسەن ئەلبەكر و حافز ئەسەد لە بەرواری 24 تا 26 ئوكتۆبر بەو ئاكامە گەییشتن كە دەوڵەتێكی هاوبەش درووست بكەن تا بیرۆكەی عەفلەق كە 40 ساڵ پێشتر گەڵاڵە كرابوو، واتە دەوڵەتێكی هاوبەش لە عیراق  و سورییە بونیاد بنێن.

عەفلەق بە تەواوی بڕوای بەوە بوو كە ئەوەی كە ڕێگر بووە لەوەی كە عەرەبییەت وەك بنەمایەكی سەرەكی لە دونیای ئیسلامدا سەربكەوێت، شەڕی مێژوویی نێوان دەمشق و كوفە وهەروەها شەڕی نێوان غەسان و حەیرە بووە كە مێژووەكەی بۆ سەردەمی پێش ئیسلام دەگەرێتەوە و بە مەبەستی تێپەركردنی ئەو بەربەستە، ئەو دوو هێزە دەبێ پێكەوە دەوڵەتێك درووست بكەن،  بەم پێیەش لە مانگی ئوكتوبر رێكەوتنێك واژۆ كرا كە بەپێی ئەو رێكەوتنە چەند مانگ پاش ئەو ڕێكەوتنە، ماوەیەكی شەش مانگی تێپەر بكرێت وناوەندی سیاسی ئەم رێكەوتنە دەمشق بێت و سەرۆكایەتی ئەو ڕیكەوتنە بە سەرۆكایەتی ئەلبەكر(لایەنی عیراقی) حزبی بەعس دەبێت، واتە ئەلبەكر بەرپرسیاریەتی و سەرۆكایەتی  ئەم دەوڵەتە هاوبەشە لە دیمەشق و لەگەڵ سورییەكان لە ئەستۆ دەگرێت نەك لە بەغداد، هەروەها پاش ئەوە وەزارەتی دەرەوە و بەشی زانیاری و سەربازی پێكەوە تێكەڵ دەبن و پێكهاتەیەكی یەكڕیز درووست دەكەن و پاش ئەو هەنگاوانە، هەرێمی ئەو دەوڵەتە هاوبەشە پێكدێت.  ئێمە ئەمڕۆكەیش ئەم دەستەواژەی هەرێمە بۆ ئاماژە كردن بە خەلافەت و ئەو سنوورەی كە داعش بۆ خۆی پێناسەی كردووە، دەبینین.

ئەم پرۆسە بە هۆكاری تایبەت بە خۆی جێبەجێ نەبوو، پاش دەسەڵات گرتنی سەدام حوسەین و لەسەركارلابردن یان پاشەكشەكردنی ئەلبەكر لە دەسەڵات، لە كووبوونەوەیەكدا سەدام وتارێكی پێشكەش كرد و زۆرینەی وەزیر و فەرماندە باڵادەستەكانی بە ناپاكی تاوانبار كرد و هەو لەو كاتەدا و لەبەر چاوی میدیاكان هەموویانیان برد و بە كۆمەڵ هەموویان لە سێدارە دران.  ئەو كودتایەی سەدام دژ بە ئەو ڕەوتە بناژۆخوازە بوو كە ئامانجی یەكییەتی وڵاتی سوریە و عیراق بوو. ئەم بزووتنەوە بناژۆخوازە بەهۆی بڕیارەكانی سەدام، خەسارێكی گەورەی لێكەوت.

سەدام پاش شكستهێانی لە شەڕی كوەیت لە ساڵی 1991، پەیڕەوپرۆگرامی سیاسی خۆی لە نێو وڵات گۆڕی.  سەدام لەو سەردەمەدا وەك سەیف ئەلعەرەب یان سەیف ئەلئیسلام (شمشێری ئیسلام) – واتە خۆی وەك خالد كوڕی وەلید پێناسە كردووە – و خۆی وەك رزگاركەرێك دەبینی كە دونیای ئیسلام ڕزگار دەكات.  پاش ئەو ساڵانە ئەو ڕووداوانەی كە هاتە ئاراوە،  واتە پاش جێگیربوون و سەركوتكردنی بزووتنەوەی شێعەكان لە شەعبانییە و هەروەها بزووتنەوەی ناوچە كوردییەكان، سەدام بەرامبەر بە تۆڕە ئیسلامییەكان هەڵوێستی بنەڕەتی گرت،  وشەی ئەڵڵاهو ئەكبەر لەسەر ئاڵای عیراق نەخشێندرا،  پاش ساڵی 2001 دەوڵەتی عیراق و سەدام لەو ئایەت و دەستەواژانەیان بەكاردەهێنان كە پێشتر بن لادەن بە كاری هێنابوون و ئەمە نیشاندەری ئەوەیە كە سیستەمی بەعس كە سیستەمێكی وشیار بوو، ویستی ئەوە بوو كە ئیسلامخوازەكان بخاتە پەراوێزەوە و خۆی بە پێشەنگی ئیسلام پێناسە بكات،  واتە هەنگاونان بە ئاراستەی كەڵك وەرگرتن لە ئامرازی ئیسلامی و پرۆسەی ئەلقاعیدە لە دونیای ئیسلام و كاریگەری و راكێشانی ئەم هێزە ئیسلامییە، پرۆگرامی سەرەكی دەوڵەتی عیراق بووە و ئەم پرۆگرامە پاش لەناوچوونی دەسەڵاتی سەدام خۆی نواند، بۆ نموونە سەدام لە دادگا بەڕیشەوە دەردەكەوت یان قورئانی بە دەستەوە بوو، یان بە ئایەتەكانی قورئان بەرگری لە خۆی دەكرد و هەوڵی ئەوە بوو كە ئەم وێنەیەی خۆی بە تەواوی بپارێزێت (موجانی،  ئینترنێت). ئەمە نیشاندەری ئەوەیە كە لە سەردەمی قورەیش تا بەعس و سەدام و داعش، ئیسلام تەنیا وەك ڕەنگ و رواڵەتێك بووە و عەرەبیزم ناوەڕۆكی ئەو ڕواڵەتەی پێكهێناوە و عەرەبیزم وەك چنگ و ددانە كە بۆ گرتنی نێچیری خۆی، ڕەنگ و رواڵەتی خۆی دەگۆڕێت.

تۆڕێكی دیكە لە ئیسلامییەكان كە لە حزبی بەعسدا كاریگەر بوون و هەروەها ئەمڕۆكەیش لە نێو داعشدا رۆڵێكی بەرچاویان هەیە و داڕێژەری بەشێك لە بیرۆكەی داعشن، واتە مانای خەلافەت و هەرێم بوون،  تۆڕی دووەم، واتە پاشماوە بەعسییەكانی سەردەمی سەدام بوون، شایانی باسە كە بەشێكی هەرەزۆریان شیعە و عەلەوی بوون كە لە سەردەمی پاش سەدام كەڵكیان وەرگرت و ئەم بیرۆكەیەیان بە‌هێزتر كرد. بە واتایەكی دیكە ئەو ئەفسەرە پلە مام ناوەندانەی  كە لە پرۆسەی لابردنی بەعسییەكان لەسەر كار لابرابوون، یان لە كاتی لەناوچوونی ئەرتەش، یەكەكانیان لەناو چووبوون و پاش ساڵی 2003 بە شێوەیەكی ڕەها و سەرگەردان مابوونەوە، و بە ناچاری پەلیان بۆ هەموو ئیشێك هاویشتبوو، هەروەها بەهۆی ئەو بەربەستانەی كە بۆیان دانرابوو، ناچاربوون كە لە نێو عەشیرەت و سیستەمی عەشیرەتی خۆیاندا هەنگاو بنێن.  بەشێك لەو ئەفسەرانە گوردانی  بەرگرییان دروست كرد و بەشێكی دیكە بە شێوەیەكی كردەوەیی وجدی بە ئاراستەی بزووتنەوە ئیسلامی و دژە كۆلۆنیالیزمەكان دەرۆشتن و بەهۆی پەیوەندی خوێنی و عەشیرەتی، چوونە نێو پرۆسەیەك كە سیستەمی سەربازی پێشوو بە خێرایی بەسەریدا زاڵ بوو.

هێزی بەعسی سورییە كە لە وڵاتی لوبنان بوو، بەرەو رەقە و دیرەزور هاتەوە و ئاسایشی سنوور و كارەكانی ئەو ناوچانەی گرتە ئەستۆی خۆی.  ئەو ناوچە لەو كاتەدا لەگەڵ دیاردەی گواستنەوەی جیهادییەكان بە ماشینی جۆراوجۆر رووبەڕوو ببویەوە. پاش ساڵی 2007، توندترین جۆری تەقینەوە و چالاكی سەربازی ڕوویداوە، بە ڕادەیەك كە تروریزم بە لوتكەی خۆی دەگات. لەو سەردەمەدا ئەو تۆڕە سەربازییە زۆر چالاك و كاریگەر بووە، هەورەها بەعس سەرەڕای جێبەجێكردنی چالاكی سەربازی جۆراوجۆر و فراوان، بە ئاسانی ڕەخنەی كردە نێو تۆڕە  جیهادییەكان.یەكەم نموونە لە بزووتنەوەیەك كە بنەڕەتی بەعسی هەبێت، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كاتەی كە رێكخراوی كۆمەڵەی موجاهیدین لە بەرواری یەكەمی دیسامبەری 2005 لە عیراق بوونی خۆی ڕاگەیاند و كەسێك لەوان وتی كە من دەمەوێت وڵاتی ئیسلامی عیراق دروست بكەم، ئەو كەسەش هەمان ئەبوبەكر بەغدادی هاشمی، بناغەداڕێژەری سەرەكی داعش بووە (موجانی، هەمان سەرچاوە).ئەو كەسەی كە رواڵەتی ناسیوناڵیزمی عەرەبی بۆ خەلافەتی ئیسلامی گۆڕی، بە هەمان شێوەی كە لە سەردەمی ئیسلام، رواڵەتی دەمارگیری قورەیشی/عەرەبی بۆ نەتەوەی ئیسلامی گۆردرا.  بەم پێیەش، بەعسییەكانی لایەنگری یەكڕیزی شام و عیراق كە لەلایەن سەدامەوە دوور خرابوونەوە و هەروەهاش ئەو بەعسیانەی كە لە كۆمەڵكوژی سەدام دژ بە كوردەكان لە ئەنفال و هەڵەبجەدا بەشدار بوون، پاش لەناوچوونی سەدام هەموویان چوونە ڕیزی داعش، بەهۆی ئەوەی كە یەك ئامانجی هاوبەشیان هەبوو، ئەویش رێگریكردن لە سەربەخۆیی و جیابوونەوەی كوردستان لە عیراقی عەرەبی بووە. ئەگەر داعش خاوەنی چەكی كیمیاوی دەبوو، هاوشێوەی سەدام دژ بە كوردەكان بەكاری دەهێنا. بەهۆی ئەوەی كە كردەوە دڕندانەكانی داعش دژ بە كوردەكان هاوشێوەی هەمان شۆڤینیزمی خوێنی بەعس دژ بە كوردەكان بووە، كە لە چوارچێوەی ئایاتی قورئان ڕەوایی پێبەخشراوە.  هەروەها كە كردەوەكانی ئیسلام لە سەردەمی پێغەمبەر هەمان دەمارگیری و لۆژیكی عەشیرەت بووە كە ڕواڵەتی پەیامی ئاسمانی قورئانی پێدراوە.  ئەگەر پێغەمبەر بەپێی پەیامەكانی خودا، دەمارگیری و لۆژیكی عەشیرەتە عەرەبەكانی بۆ دیاردەیەكی میتافیزیكی گۆڕی، بەغدادیش بە كەڵك وەرگرتن لە پەیامەكانی پێغەمبەری شوینیزمی عەرەبی، پیرۆزی ئایینی بە بەعس بەخشی.  دیارە كە ئیسلام لە سەردەمی قورەیش تا داعش، ستراتیژی هژمونی عەرەب بەسەر غەیری عەرەب بووە و ئیسلام ئیدیۆلۆژی ئەم هژمونییە بووە.

پەیوەندییەكی پتەو لەنێوان عەرەبییەت و ئیسلامدا هەیە،  “عەرەبەكان ناتوانن باڵادەستی شوناسی خۆیان بەبێ بەرزكردنەوەی ئیسلام بپارێزن، ئەو ئایینەی كە بە درێژایی سەدەكان و سەردەمەكان، سەقامگیرترین سەرچاوەی بەهاكان و بەهێزترین و روژێنەری هەستی یەكڕیزی شوناسی عەرەبی بووە” (عینایەت،1362،200).ئەوە چاوەڕوانكراوە كە ئەمڕۆكە بەهۆی بوونی وشیاری و ناسیوناڵیستی نەتەوەكانی دیكە وەك كوردەكان، پەیامی ئیسلام پیرۆزی ڕابردووی خۆی نییە تا نەتەوەكان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە. بە ناچار بۆ هژمونی دووبارەی خۆیان دەبێ توندوتیژی زۆرتر بەكار بهێنن.دەستدرێژی كردنە سەر ژنەكانی شەنگال و… لە ڕوانگەی ئیمەوە و هەروەها لە روانگەی مافی مرۆڤەوە بە مانای دڕندەیی و دەستدرێژیكردنە سەر مرۆڤە. بەڵام ئەگەر لە ڕوانگەی خودی داعش یان ئیسلامی عەرەبی چاوی لێبكەین، بە دڵنیاییەوە هاوشێوەی سەردەمی سەرەتای ئیسلام و پێغەمبەر بە واتای نەریتی فرەژنی و كۆیلەی ژنی ئیسلامی و جۆرێك لە تاڵانكردنە. هاوشێوەی داعشی ئەمڕۆ،  لە سەرەتای ئیسلامدا ئەم جۆرە هەنگاوە داعشییانە وەك جیهاد و تاڵانكردن و… ڕەوا بووە و تەنانەت مایەی شانازی بووە،  بەو جیاوازییەی كە لەو سەردەمەدا پەیوەندییەكان وەك ئەمڕۆ نەبووە، هەورەها واتاكانی مافی مرۆڤ و بەها مرۆییەكان بوونی نەبووە تا بتوانینن لە سەرووی بانگەشەی ئایین/بێ باوەڕی خودی دەسەڵاتدارەكان چاوی لێبكەین.

ئاكام:
ئەوەی كە لەم وتارەدا پێشكەشمان كرد، بریتی بوو لە پەیوەندی ئیسلام وەك ئایین لەگەڵ دەمارگیری دێرینی عەرەبی و ناسیوناڵیزمی مودێرنی ئەمرۆژی.ئیسلام لە سەرەتادا وەك ستراتیژێكی داڕیژراو لەلایەن موحەمەدەوە بۆ یەكڕیزی قەومی عەرەب و هژمونی بەسەر غەیری عەرەب بووە. هەروەها لە دونیای مودێرنیش بە تێكەڵبوون لەگەڵ ناسیوناڵیزم بۆ زیندووكردنەوەی هژمون و شكۆ و مەزنایەتی لەناوچووی عەرەب، ئیسلام وەك ئیدیۆلۆژییەكی سیاسی بەكاردێت بە مەبەستی یەكڕیزی عەرەبەكان و لەناوچوونی دەسەڵاتی توركەكان و كۆلۆنیالیزم و لە دواییدا، رێگایان بۆ هژمونی عەرەبەكان بەسەر قەومەكانی دیكە وەك كوردەكان، كردۆتەوە. شایانی باسە كە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەموو كات سیاسەت بەسەر بیركردنەوە و هزردا زاڵ بووە و لە نێوان ئایین و بیر و هزر  و پێكهاتەی دەسەڵات و بەرژەوەندی قەومیدا، پەیوەندییەكی چڕوپڕ بووە و ئایینەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رۆحی قەومی خۆیان جیا نەبوون. بەم هۆیەش بووە كە خاوەنەكانی ئایین بۆ شاردنەوەی ئایین وەك گەڵاڵەیەكی سیاسی و رەتكردنەوەی پەیوەندی ئایین لەگەڵ بەرژەوەندی قەومی، بە تەواوی هەوڵیان بۆ پیرۆزی بەخشی بە ئایین و بە میتافیزیكی نیشاندانیان داوە تا ڕەوایی هژمونی قەومی خاوەن ئایین دەستەبەر بكەن.  ئیسلام نەك تەنیا لە رۆحی عەرەبییەت سەرچاوەی گرتووە، بەڵكو خۆدی ئیسلام هۆكاری پەرەسەندن و هژمونی عەرەبیزم بووە، هەروەهاش لە روانگەی كەلتوورییەوە، ئامانجە سیاسییە نهێنییەكانی لە پێناوی بەرژەوەندی قەومی عەرەب و داگیركردنی دونیا بووە.  ئایینی ئیسلام لە سەردەمی قورەیش تا بەعس، گەڵاڵەیەكی سیاسی بووە بە مەبەستی هژمونی و باڵادەستی عەرەبەكان بەسەر غەیری عەرەبەكان بووە و بە ئێستاشەوە هەمان مەبەستی هەیە.

هەروەها كە دەمارگیری قورەیش بناغە وبنەڕەتی ئایین/ خەلافەتی ئیسلامی بووە،  ناسیوناڵیزمی عەرەبی بەعس بناغە و بنەڕەتی خەلافەتی داعش بووە. ئەگەر ئەبوبەكری سدیق پرۆسەی بانگهێشتی ئیسلامی بە كۆتایی خۆی، واتە دەوڵەتی ئیسلامی گەیاند، ئەبوبەكری بەغدادیش گەڵاڵەی دەوڵەتی ئیسلامی بەعسی بۆ بانگهێشتی ئیسلامی گواستەوە. پەیوەندی نێوان پەیامی ئاسمانی ئیسلام و دەمارگیری قورەیش و كەڵك وەرگرتن لە لۆژیكی عەشیرەت، بە واتای لادان لە ئیسلامی ڕەسەن یان چارەنووسی پێكهاتەی ئیسلام نەبووە، بەڵكو پرۆگرامی پەیامی ئاسمانی و ویستی سوژەی ئیسلام بووە. پێكهاتەی پەیوەندی نێوان  (عەشیرەت/پەیامی ئاسمانی)، گەڵاڵەیەكی وشیارانە بووە بۆ بەدیهێنانی بەهەشتێ لە زەوین بە بەڵێنی بەهەشتی ئاسمانی بووە. بەڵێنی خەزێنەكانی قەیسەر/كەسرا، پیرۆزی بەخشین بە تاڵانكردن، جیهاد، كۆیلەی ژن و زەكات، هەموو گرێبەستی نەنووسراوە و زارەكی لەگەڵ قورەیش بووە (بەڵێنی باڵادەستی بە قورەیش لە بەرامبەر قبووڵكردنی ئیسلام)، هەروەها ئەمانە هەموو نیشاندەری گەڵاڵەیەكی سیاسی سوژە بووە، واتە ئەو گەڵاڵەیەی كە بە نەخشەی قورئان و بێڵی جیهاد/كوشتن، هەروەها رێگا خۆشكەری داگیركردن بۆ كاروانی تاڵانكردن/زەكات بۆ قورەیش بووە.  بە مەبەستی پاراستنی ئەم كاروانە لە دز وچەتەكان (قەومەكانی دیكە) پولیسی خەلافەت و كامێرای ئاگاركردنەوەی خودایان دروستكرد.  قەومی عەرەب كە خاوەنی هێزی بەرهەمهێنانی تاڵانكردن/تاڵانی بوو، وەك چینی باڵادەست و بە هۆی گوێرایەڵی لە فەرمانەكانی كوشتن/جیهادی خودا، بوو بە خاوەنی بەهەشت و حۆری/كۆیلەی ژن و سەرچاوە و چێژەكان. قەومە بندەستەكانیش لە جەهەندەمی كۆیلایەتی، تەنیا خاوەنی هێزی بەرهەمهێنانی خۆیان بوون و ئاكام و بەرهەمی كارەكەیان، سامانی خوشگوزەرانی چینی خاوەن كەرەستەی بەرهەمهێنان (شمشێر/دەسەڵات) بوو. ئیسلام وەك ئامرازی هژمونیكی عەرەبەكان لە چوارچێوەی جیهاد/كوشتن، تاڵانی، كۆیلەی ژن و… ڕەوایی بە تاڵانكردن و داگیركردن دەبەخشی و هەروەهاش ڕەوایی بە باڵادەستی و زلهێزی قەومی عەرەب دەبەخشی لە چوارچێوەی نەتەوەی قورەیش، پیرۆزی زمانی عەرەبی، هاورێیانی پێغەمبەر، كەسانی چاكسازی خواز وئاشتی خواز و…

ئایینی ئیسلام و كەسایەتی كاریزمای پێغەمبەری ئیسلام، نەریت و كەلتووری عەشیرەتە عەرەبەكانی كە لەوانەیە پێش دەركەوتنی پێغەمبەر، هۆكاری سەرشۆڕی بووە، نەك شانازی و ئەم كەلتوورە تەنیا لەسەر بناغەی غەریزەی پاراستنی ژیان و لۆژیكی بیابان داڕێژرابوو، بۆ یاسا، بەها و ڕەوابوون گۆڕی. پێغەمبەر خۆی ئاماژە بە پێنج تایبەتمەندی دەكات كە ئەركی ئەو لە پێغەمبەرەكانی پێشوو یان ئایینەكانی پێشوو جیادەكاتەوە كە بریتین لە: “پێنج تایبەتمەندی بە من بەخشراوە كە پێغەمبەرانی پێشوو لەو تایبەتمەندییە بێبەش بوون كە بریتین لە: هەر پێغەمبەرێك بۆ قەومێكی تایبەت هەڵبژێردرابوو، بەڵام من بۆ رێنوێنی هەموو مرۆڤەكان هەڵبژێردراوم (قەیسەر و كەسرا، قادری)، تاڵانی شەڕەكان بۆ من ڕەوایە بەڵام بۆ پێغەمبەرانی پێش من ڕەوا نەبووە. زەوین بۆ من بە پاكی و پاراوی و وەك مزگەوت دانراوە (داگیركردنی زەوین… قادری ). هەورەها دوژمنانی ئێمە بە قەد مەودای یەك مانگ لە ئێمە دەترسن (بكوژن و جیهاد بكەن و…، قادری).  مافی لێبوردن بە من بەخشراوە (ریعور لە فیرحی، 1378، 143). ئێستا كوردە دوژمنەكان بە قەد مەودای ساڵێك لە داعش دەترسن.

 

بەشی سێیەم
سەرچاوەكان:

1.ابن اثیر، عزالدین، تاریخ کامل، ترجمه‌ سید حسن روحانی، ج2، تهران، اساطیر، 1370
2.مقدسی، مطهر بن طاهر، افرینش و تاریخ، ترجمه‌ شفیع کدکنی،تهران، فرهنگ ایران 1364
3.پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ، اسلام در ایران، ترجمه‌ کریم کشاورز، تهران ، پیام، 1363
4.ترنر، برایان، ماکس وبر و اسلام، ترجمه‌ سعید و صالی، تهران، نشر مرکز، 1379
5.جریر طبری، محمد، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه‌ ابوالقاسم پاینده‌، ج3، تهران، اساطیر، 1375
6.صفی ، لر، ای ، م، چالش مدرنیته‌، جهان عرب در جستجوی اصالت، ترجمه‌ احمد موثقی، تهران، دادگستر،1380
7.طباطبایی، سید جواد، خواجه‌ نظام الملک و تداوم اندیشه‌ ایرانشهری، تهران، 1379
8.عابد الجابری، محمد،عقل سیاسی در اسلام، ترجمه‌ عبدالرضا سواری،تهران گام نو،1384
9.عبدالملک، انور، اندیشه‌ سیاسی عرب در دوره‌ معاصر، ترجمه‌ احمد موثقی،قوم،مفقید،1384
10.عنایت، حمید، اندیشه‌ سیاسی اسلام معاصر، ترجمه‌ خرمشاهی،تهران،خوارزمی،1360
11.عنایت، حمید، سیری در اندیشه‌ سیاسی عرب، تهران، امیر کبیر، 1370
12.فراتی، عبدالوهاب، رهیافتی بر علم سیاست و جنبشهای اسلامی معاصر، مرکز جهانی علوم اسلامی،1378
13.زرین کوب، عبدالحسن، تاریخ ایران بعد از اسلام،تهران،امیر کبیر،1363
14.فرای، ن، ریچارد، تاریخ ایران از سقوط ساسانیان تا برامدن سلجوقیان، ترجمه‌ حسن انوشه‌،ج4، تهران علمی فرهنگی،1379
15.فیرحی، داود،قدرت،دانش و مشروعیت در اسلام،تهران،نشر نی ،1378
16.قادر، سه‌رۆ،ندک،سیاسه‌ت،وزاره‌تی روشنبیری،هه‌ولێر،2000
17.کامرون، جیمز،ایران در سپیده‌ دم تاریخ، علمی فرهنگی،1387
18.کمجیان، هرایرد،جنبشهای اسلامی معاصر در جهان عرب،ترجمه‌ حمید احمدی،تهران،کیهان،1372
19.موثقی، سید احمدی، جنبشهای اسلامی معاصر، تهران،سمت، 1376
20.ارنولد، سرتوماس،تاریخ گسترش اسلام، ترجمه‌ ابوالفضل عزتی (انتشارات دانشگاه‌ تهران، بی تا)
21.ابراهیم حسن، حسن،تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه‌ ابوالقاسم پاینده‌،(انتشارات جاویدان،بی تا )
22.ابن اثیر، جزری، ابوالحسن علی بن عبدالواحد،الکامل فی التاریخ (بیروت، دارالفکر، 1389ق)
23.ابن اثیر، جزری، اللباب فی تهذیب الانساب،(مکتبه‌ المقدسی ،1357 ق)
24.ابن حزم اندلسی، ابی محمد علی بن احمد بن سعید، جمهره‌ انساب العرب،(دارالکتب العلمیه‌ ،1403 ق)
25.ابن خردادیه‌، ابی قاسم عبیدالله‌ بن عبدالله‌، المسالک الممالک، ترجمه‌ حسین قره‌ چانلو،(تهران،1370ش)
26.ابن خلدون، عبدالرحمن، العبر، ترجمه‌ عبدالمحمد ایتی (موسسه‌ مطالعات و تحقیقات فرهنگی ،1365ش)
27.ابن خلکان، احمد بن احمد،وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان (القاهره‌،بی تا)
28.ابن عبدربه‌، ابی عمر احمد بن محمد ،العقد الفرید (بیروت ،دارالکتب العربی،1368 ق)
29.ابن فقیه‌، ابوبکر احمد بن ابراهیم همدانی ،مختصر کتاب البلدان (بغداد،مکتبه‌ المثنی ،1302ق)
30.ابن منجم اسحاق بن حسین، اکام المرجان فی ذکر المدائن المشهور فی کل مکان ،ترجمه‌ محمد اصف فکرت،(انتشارات استان قدس،بی تا )
31.ابوالفداء، تقویم البلدان،ترجمه‌ عبدالمحمد ایتی،(انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، بی تا )
32.اجتهادی، ابوالقاسم،بررسی وضع مالی و مالیه‌ مسلمین از اغاز تا پایان دوره‌ اموی (سروش ،1363 ش)
33.اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، مسالک و ممالک، ترجمه‌ محمد بن اسعد بن عبدالله‌ تستری، تصحیح ایرج افشار (1373 ه‌ ش)
34.Max Weber,the sociology of Religion London,1965
35.H.A.R. Gibb,studies on the civilization of islam,London,196

تایبەتمەندییەکان: وتارو بیروڕا

زیادکردنی وەڵام