ناسیونالیزم/ ئیسلامی مودێرنی عەرەبی:
پاش لاوازبوونی دەمارگیری عەرەبی و هێرشی قەومی تورك، كە هاوشێوەی عەرەبە ئیسلامییەكان بە مەبەستی تاڵانكردن هێرشیان كردووە، دەسەڵات و خەلافەت كەوتە دەستی توركەكان و بەرژەوەندی ئەوان. هاوكات لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتوری عوسمانی و هەروەها لەناوچوونی خەلافەتی ئیسلامی، نەتەوە عەرەبییەكان كەوتنە نێو بۆشاییەكی فكرییەوە و لە چوارچێوەی ئەو وشیارییەی كە بەهۆی ناسیوناڵیزمی عەرەبی دەستیان كەوتبوو، بۆ زیندووكردنەوەی هژمونی و دەسەڵاتی ڕابردووی خۆیان دەرفەتێكیان بۆ رەخسایەوە. هەموو جارێك وەك كەڵەشێرێكی سەربڕاو، بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە فكرییە، پەنایان بۆ یەكێك لە ئیدیۆلۆژییە رۆژئاواییەكان وەك ناسیونالیزم، سۆسیالیزم و لیبراڵیزم دەبرد، تاكو لە چوارچێوەی هەنگاونان بەرەو مودێرنێتە، دەسەڵات و هژمونی عەرەبی زیندوو بكەنەوە.عەرەبەكان پاش ئاشنابوونیان لەگەڵ رۆژئاوا و بەئاگاهاتنەوە سەبارەت بە دواكەوتوویی خۆیان و پێشكەوتوویی رۆژئاوا، بەمەبەستی قەرەبووكردنەوەی دواكەوتوویی خۆیان و زیندووكردنەوەی شكۆ و مەزنایەتی عەرەبەكان و ئازادبوون لە هژمونی تورك و كۆلۆنیالیزم، پەنایان بە ئیدیۆلۆژی رۆژئاوایی ناسیونالیزم بردووە.ناسیوناڵیزمی عەرەبی، هەموو جارێك بۆ گەشەپێدان و زیندووكردنەوەی شكۆ و مەزنایەتی عەرەبی، ئیدۆلۆژییەكانی بەكار دەهێنا. واتە لیبرالیزم، سۆسیالیزم و كۆمونیزم و… بەڵام بنەڕەتی هەموویان ناسیونالیزم و وشیاری نەتەوەیی قەومی عەرەب بووە. پاش شكستی ئیدیۆلۆژییە رۆژئاواییەكان لە زیندووكردنەوەی شكۆومەزنایەتی عەرەبی و درێژەپێدانی قەیرانی فیكری لە كۆمەڵگای ئیسلامی/عەرەبی، عەرەبەكان دیسان پەنایان بۆ ئیسلام برد، بەڵام نە وەك دینێكی ئاسمانی، بەڵكو وەك هێزێكی سیاسی وئیدۆلۆژیك بە مەبەستی زیندووكردنەوەی شكۆی ڕابردووی عەرەب. بە وتەی توماس بوتكو، ئیسلامی سیاسی سەردەم، ئامرازی هژمونیكی رۆشبیرە عەرەبەكان لە پێناوی بە دەستهێنانی دەسەڵات بووە. ناسیوناڵیزمی عەرەبی رەشید رزا، ساتع ئەلحەسری، كەواكبی و میشل عەفلەق و… ناسیوناڵیزمێكی سكۆلار و دژە دین نەبووە و بەڵكو لەگەڵ دینی ئیسلام  یەكڕیز و هاوتەریب بووە. بە هۆی ئەوەی كە بە بۆچوونی ئەوان، ئیسلام وەكو دینی مەسیحی بیانی (روم) بۆ نەتەوەكانی ئاڵمان و فەرانسە نەبووە، تاكو سامانی عەرەبەكان داگیر بكات، هەروەها ناسیوناڵیزمی دژ بە دین واتای نەبووە، بەڵكو بە پێچەوانەوە، ئیسلام هۆكاری هژمونی وباڵادەستی عەرەبەكان بەسەر غەیری عەرەب بووە. هەر بەهۆی ئەوەش بووە كە حزبی بەعسی شۆڤینیزم كە تەنیا خاك و خوێنیان دەپەرست، لە پەیوەندی ناسیوناڵیزم و ئیسلام و زیندووكردنەوەی ئیسلام بەرگرییان دەكرد، هەروەها بەهۆی ئەوەی كە زیندووكردنەوەی ئیسلام بە واتای زیندووكردنەوەی عەرەب بووە و ئاكامی چاوەڕوانكراوی ناسیونالیزمی عەرەبی بەعس/عەفلەق، خەلافەتی ئیسلامی داعش بووە.

ئیسلامی سیاسی عەرەبی، چ لە چوارچێوەی ئیخوان و چ فكری سەلەفی، لە دەمارگیری قەومی عەرەبی و بەمەبەستی زیندووكردنەوەی شكۆ و مەزنایەتی ڕابردوو و هەروەها هژمونی و زاڵبوون بەسەر غەیری عەرەبدا سەرچاوەی گرتووە. تەنانەت ” ئیخوان ئەلموسلمین ” لە سەرەتادا بانگەشەی بۆ ئیدیۆلۆژی عەرەبیزم دەكرد كە لە دواییدا و بۆ دژایەتی لەگەڵ هژمونی ناسیوناڵ سكۆلاری ناسر، كە قەیرانی سوئزی چارەسەر كردبوو، هەورەها بەمەبەستی دژایەتی سیاسی لەگەڵ جەمال عەبدولناسر و دژایەتی لەگەڵ ناوبانگی ئەو لە نێو وڵاتانی غەیری عەرەبی، پەیرەو و پرۆگرامی خۆیان گۆڕی و بۆ دژایەتیكردنی دەسەڵاتی جەمال عەبدولناسر، پەنایان بۆ ئیدیۆلۆژی ئیسلام بردووە.ئیخوان پێش شۆڕشی 1952 و دەركەوتنی جەمال عەبدولناسر، خۆیان بە ڕزگاركەری نەتەوەی عەرەب ئەژمار دەكرد و گەڕاندنەوەی شكۆ و مەزنایەتی نەتەوەی عەرەب ئامانجی ئەوان بووە “(قادر، 2000، 9). هەروەها ئەوان لە ساڵی 1939 لە پرسی فەلەستین، رۆڵێكی گرینگیان لە بەرگری لە مافی عەرەبەكان بووە (عینایەت، 1360، 154). بەڵام پاش شكستهێنانی ناسر و عەرەبەكان بەرامبەر بە ئیسرائیل كە لە ڕاستیدا بە واتای شكستهێنانی ئیدیۆلۆژی سوسیالیزم وناسیۆناڵیزم بوو، ئیخوان شەڕی نێوان عەرەب – ئیسرائیلی بە شەڕی نێوان ئیسلام و یەهودییەت ئەژمار كرد (هەمان سەرچاوە، 157). هەروەها ئیخوان بۆ باڵادەستی خۆی پەنای بۆ ئیدیۆلۆژی ئیسلام برد وشەڕێكی هژمونیكی هەڵگیرساند. پێش گۆڕینی پەیڕەو و پرۆگرامی ئیخوان لە عەرەبییەت بۆ ئیسلام، ” ئیخوان لەگەڵ ئەفسەرانی ئازادی ناسیونالیستی عەرەبی پەیوەندی هەبووە، ئیخوان وانەی ئایینی بە ئەفسەرانی ئازاد وتووە و هەروەها ئەفسەرانی ئازاد وانەی سەربازییان بە ئیخوانەكان داوە (هەمان سەرچاوە، 156).

دەمارگیری عەرەبی كە بە ئیدیۆلۆژییە رۆژئاواییەكانی وەك ناسیۆنالیزم، سوسیالیزم و… توانای یەكڕیزی وسەركەوتنی بە دەست نەهێنابوو، هۆكاری شكستی عەرەب بۆ ئیدیۆلۆژییە رۆژئاواییەكان دەگەڕێنێتەوە و درووشمی گەڕانەوە بۆ ئیسلام، وەكو ئیدیۆلۆژی یەكڕیزی عەرەب و هەروەها ئامرازی یەكگرتوویی سیاسی عەرەبەكان بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئیسرائیل و… دەدات. جێگای سەرنجە كە بناغەی ئیسلام گەرایی هەمان عەرەبیزم بووە.بزار دەڵێت :” ئیسلام لەگەڵ ناسیوناڵیزمی عەرەبی دژایەتییەكی نییە، مەگەر ئەوەی كە ئامانجەكانیان جیاواز بێت  كە ئەمەش  لە ڕاستیدا بوونی نییە ” (ئەلبزاز، بی تا، 199). هەروەها دەڵێت: هەرچەندە ئیسلام بە دینێكی جیهانی و گشتی دادەنرێت، بەڵام وەك سرووشتی خۆی بۆ عەرەبەكان داڕێرژراوە‌ و هەروەها قورئان بە زمانی عەرەبییە وپێغەمبەریش لە نێو ئەوان هەڵبژێردراوە (عینایەت، 1362، 201). مزگەوتی ئەلئەزهەر  كە بە هێما وسومبولی  پیاوانی ئایینی وئیسلامی فیقهی/ئاسمانی دادەنرێت، ” پاش شەڕی جیهانی دووەم، لە ناوەندی نیشتمانی جیهانی ئیسلامی بۆ ناوەندی پاڵپشتی مەعنەوی لە ناسیونالیزمی عەرەبی دەگۆڕدرێت. هەروەها ئەلئەزهەر بە هەموو توانای خۆیەوە پاڵپشتی لە شۆڕشی 1952ی ناسیونالیزمی ناسر كرد وئەفسەرانی ئازادی بە درێژەپێدەری رێگای ورێبازی عومەر وعەمرو كوڕی عاس ئەژمار دەكرد، واتە ئەوانی بە یەكەمەین قارەمانانی سەربازیگەری ئیسلامی پێناسە كردووە “(عینایەت، 1362، 210). لە ساڵی 1956، كەسانێ وەك بزاز وسكۆلار لە كۆمەڵگای ئەلئەزهەر، بە تەواوی بەرگرییان لە بیرۆكەی هاوشێوەبوونی  ئیسلام و ناسیونالیزمی عەرەبییان دەكرد. خەتیب كە لە زانایانی ئەلئەزهەرە، لە وتارێكدا لە ژێر ناوی ” ئایا  دێو ‌ هەستاوەتەوە ” كە مەبەستی لە دێو، عەرەبەكان بووە، مێژووی ئیسلام وعەرەبییەت بە یەك مێژووی هاوبەش دادەنێت و هاوشێوەی وەهابییەكان، داڕمانی ئیسلام بە داڕمانی سیستەمی حكوومەتی عەرەبی یان گۆڕینی بە سیستەمی ئێرانی، فەلسەفەی یونان و عیرفان دادەنێت. هەروەها ئاماژە بەوە دەكات كە بە دەسەڵات گرتنی توركەكان، مەغول و كولونیالیزم، دێوی عەرەب چووەتە خەو. هەروەها بە بۆچوونی خەتیب، شۆڕشی ناسیونالیستی عەبدولناسر بە ئاراستەی رۆنێسانسی تەواوی كۆمەڵگای ئیسلامی و هەستانەوەی دێوی عەرەبی ئەژمار دەكات (عینایەت، هەمان سەرچاوە، 21). هەروەها خەتیب سەرنووسەری ئەلئەزهەر، ستایشی بزووتنەوەی ناسیونالیستی عەرەبی ناسر دەكات و  كودتای  1952 بە بەزەیی خودا بۆ مرۆڤایەتی  دادەنێت و عەرەبییەت و ئیسلام بە هاوشێوەی یەك ئەژمار دەكات (ئەحمەدی، 1383، 62).لە ڕاستیدا لە بزووتنەوە ئیسلامییەكانی هاوچەرخ (هاوشێوەی سەردەمی سەرەتایی ) بڕوا بە دین وەك ئایینێكی میتافیزیكی جێگای گۆمان و دوودڵی بووە و زۆرتر  ئیسلام وەك ئیدیۆلۆژییەكی سیاسی بۆ كۆكردنەوەی خەڵك و زیندووكردنەوەی قەومییەت بەكار هێندراوەو لە ئاكامی شكستهێنانی بیرۆكە دژەكانی ئیسلام، هەروەها بە لەبەرچاو گرتنی پێگەی باڵای دین و هێما دینییەكان لە كۆمەڵگا ئیسلامییەكاندا، دین وەك ئیدیۆلۆژییەكی ئیسلامی وسەرچاوەیەكی گەورەی هێزی سیاسی – كۆمەڵایەتی بەكار هێندراوە وكەڵكی لێ وەرگیراوە (رزوان ئەلسەیید، 1383، 10). بۆ نموونە، سەیید جەمال ئەلدین، كە كەسایەتی مەزنی هەموو ئیسلام خوازەكان، لە سەردەمی رەشید رەزا تا ئیخوان  ئەلموسلمین بووە، سەرەڕای بەكارهێنانی ئیسلام وەك ئیدیۆلۆژییەك بۆ یەكڕیزی سیاسی، بە هیچ شێوەیەك بڕوای بە ئیسلام وەك دینێكی میتافیزیكی نەبووە و تەنانەت لە بنەڕەتیشدا بڕوای بە میتافیزیك و خودا و پێغەمبەریش نەبووە. ئەم رستانەی سەیید لە وەڵامدانەوەی رنان، بە ڕوونی بێ باوەڕی نهێنی ئەو ئاشكرا دەكات كە دەڵێت :” پیغەمبەرەكان هەوڵی ئەوەیان داوە كە  بانگهێشت لە مرۆڤ بكەن  بۆ گوێرایەڵی لە فەرمانی عەقڵ، بەڵام كاتێ كە لەم هەوڵەدا شكستیان هێناوە، بە ناچار بیرۆكە ژیرانەكانی خۆیان بۆ خودای گەورە وبێ هاوتا گەڕاندەوە تا خەڵك گوێرایەڵی ئەوان بن… ئەو گوێرایەڵی وژێردەستەبوونەی كە بە ناوی خودای گەورە بەسەر خەڵكدا سەپێندرا، یەكێك لە قورسترین وبێ بەهاترین كوت وبەندەكان بۆ مرۆڤ بووە… ” (عینایەت، 1389، 105).سەرەڕای بێ باوەڕی بەرامبەر بە ناوەرۆك و چییەتی خودایی دین، وەك ئامرازێكی ئیدیۆلۆژیك بە مەبەستی گەڕاندنەوەی باڵادەستی عەرەب و هژمونی بەسەر غەیری عەرەبدا كەڵكی لێ وەرگیراوە.هاوكات لەگەڵ داڕمانی خەلافەتی عوسمانی، ناسیونالیستە عەرەبییەكان، بە پشتیوانی ولە ژێر سێبەری ئیسلام، خەونی زیندووكردنەوەی سەرلەنوێی شكۆومەزنایەتی عەرەبیان هەبووە. ” دوا بە دوای لەناوچوونی خەلافەتی عوسمانی، نەتەوەخوازەكانی عەرەب، لاوازبوون و لەناوچوونی خەلافەتی عوسمانیان بە هەل ئەژمار كرد و  بۆ گەڕاندنەوەی خەلافەت و دەسەڵات بۆ عەرەبەكان خەباتی خۆیان چڕتر كرد “(عینایەت، 1360، 129). ” بە بۆچوونی ناسیوناڵیستەكانی عەرەب، خەلافەتی عوسمانی تەنیا وەك ئامرازێك بووە بۆ باڵادەستی تورانییەكان (توركەكان) بەسەر عەرەب، هەروەها لە روانگەی ئەوانەوە لەناوچوونی خەلافەت بە واتای بەدیهاتنی هیوا وئاواتێكی دێرینی عەرەب بووە ” (عینایەت، 1360، 106).

 بەم پێیە دیارە كە پەیوەندییەكی دوولایەنە لە نێوان ناسیونالیستەكانی عەرەب و ئیسلام خوازەكانی نەتەوەیی هەبووە. كەسانێك وەك عەفلەق لە ڕوانگە و ڕەهەندی ناسیونالیستی، هەوڵی زیندووكردنەوەی ئیسلامیان هەبووە و هەروەها كەسانێ وەك رەشید رەزا وزانایانی ئەلئەزهەر لە ڕوانگەو ڕەهەندی ئیسلامییەوە، پەرۆشی بووژانەوەی ناسیوناڵیزم و دەمارگیری عەرەبییان هەبووە. بەڵام ئاكام وئامانجی هەردوو گرووپەكە هاوشێوەی یەكدی بووە.بە هۆی ئەوەی كە زیندووكردنەوەی خەلافەتی ئیسلامی لەلایەن عەرەبەكانەوە بە واتای زیندووكردنەوەی ئیمپراتوری و هژمونی و باڵادەستی عەرەبەكان بووە، هەروەهاش زیندووكردنەوەی دەمارگیری عەرەبی لە چوارچێوەی ئیسلام، دیسان بە واتای زیندووكردنەوەی ئیمپراتوری وهژمونی  عەرەبەكان بووە. ناسیوناڵیزمی هاوچەرخی عەرەبی، دینی ئیسلامی وەك ئامرازێك بۆ یەكڕیزی عەرەبەكان و زاڵبوون بەسەر غەیری عەرەبەكان، بە تایبەت كورد بە كارهێناوە، بە هۆی ئەوەی كە بە درووشمی عەرەب خوازی دەبوونە هۆی هەڵوێست گرتنی قەومە غەیری عەرەبەكان. ئەمە لە كاتێكدایە كە ئیسلام لە بنەڕەتدا لە پێناوی دونیاگری عەرەب/قورەیش داڕێژراوە. كەوایە بە درووشمی ئیسلام وەك دینێكی جیهانی و نێونەتەوەیی، هەوڵی ڕاكێشان و تواندنەوەی غەیری عەرەبەكانی لە ئیمپراتوری عەرەبی داوە، هاوشێوەی درووشمی ئەمڕۆی ئیسلام لە وڵاتی توركیە كە هەوڵی كۆكردنەوەی كوردەكان لە ژێر دەسەڵات وهژمونی خۆی دەدات. بنەڕەتی ئەم ئستراتژیانە لە ڕابردووی ئیسلام و ئاكامی چاوەڕوانكراوی ئەركی ئیسلامی – عەرەبی پێغەمبەری ئیسلام (س) سەرچاوەی گرتووە كە تێیدا ئیسلام وەك ئامرازێكی ئیدیۆلۆژیك بۆ هژمونی و خۆسەپاندنی عەرەب/قورەیش هاتە ئاراوە.  بەم پێیەش لە سەردەمی قورەیش تا سەردەمی بەعس، لە پەیامی ئاسمانی پێغەمبەر تا پەیامی پێغەمبەر بۆ بەغدادی، هەروەها لە سەردەمی ئەبوبەكری سددیق تا سەردەمی ئەبوبەكری بەغدادی، لە بەستنی پەیمانی برایەتی نێوان موهاجرین وئەنسار تا ئیخوان ئەلموسلمینی بەنا، شەڕ وپێكدادانی ئەخلاقی و دینی بەرهەمی ئیدیۆلۆژیكی دەمارگیری/ناسیوناڵیستی عەرەبی بووە. دەمارگیری /ناسیوناڵیستی عەرەبی، بوونناسی، دین/ئەخلاق، ئیدیۆلۆژی، هەموو لە پێناوی بوون و ژیانەوەی سیاسی /ئابووری عەرەبیدایە، بەم پێیەش، عەقڵی عەرەبی ( لە سەردەمی پەیامی ئاسمانی ئیسلامی تا سەردەمی ناسیونالیستی عەرەبی )، عەقڵێك بووە كە ئامانج و بەرهەمی جێگیركردن و سەقامگیركردنی دەسەڵات بووە، نەك بەرهەمهێنانی زانست وبەڕێوەبردنی ئەخلاق، هەروەها ئەخلاق/دین وزانست، ئامرازی دەسەڵاتی عەرەبی بوون نەك ورووژێنەری و ناورۆكی ئەو دەسەڵاتە.

بەشێك لە ئیسلام خوازەكان، درووشمی ڕواڵەتی ئیسلام و قورئان دەكەن بە پێوەر كە تێیدا چاو لە ڕەچەڵەك و قەوم ناكرێت و دەڵێن كە یەكڕیزی نەتەوە ئیسلامییەكان لەسەر بنەمای باوەڕ و خۆراگری و برایەتی دینی داڕێژراوە. بۆ رەتكردنەوەی ئەم درووشمە رواڵەتییە، بۆچوونی یەكێك لە گەورەترین بیرمەندانی هاوچەرخی ئیسلامی میسر، واتە ” موحەمەدی غەزاڵی ” دژ بە بۆچوونی ئیسلامیە بناژۆخوازەكان بە كاردەهێنین. موحەمەدی غەزاڵی بە ڕەخنەگرتن لەو بیرۆكانەی كە تێیدا هاتووە كە فكر و سیستەمی سیاسی رۆژئاوایی گرینگی بە دین نادات و دین لەبەرچاو ناگرێت، بنەڕەت و بناغەی زۆرینەی سیستەمە سیاسیەكان وحزبەكان و وڵاتە رۆژئاواییەكان بۆ دەمارگیری (مەسیحی/جوولەكە) دەگەڕێنێتەوە و هەورەها بە بۆچوونی ئەو كولونیالیزمی رۆژئاوایی بە درووشمە مرووییەكانەوە، درێژەپێدەری شەڕی خاچ پەرستی دژ بە ئیسلام بووە. غەزاڵی دژی ئەو بۆچوونەیە كە دەڵێت ” رۆژئاواییەكان دینیان ماچ كردووە وپاشان لەبیریان كردووە ” و لەو بڕوایەدایە كە دژایەتی ئوروپا لە بەرامبەری ئیسلام لە هەستی ورووژێنەری خاچ پەرستی سەرچاوەی گرتووە‌. هەروەها دەڵێت :”ناوی فەرمی حكومەتی بەریتانیا بریتییە لە پارێزەری دین، یەكەم خاڵی پرۆگرامی حزبی كونسێرواتیوی بریتانیا  بریتییە لە بونیادنانی شارستانییەتی خاچ پەرستی، هەروەها ناوی حزبی ئیتالیا، حزبی دیموكراتی خاچ پەرستە… هەروەها موسوڵمانەكانیش دەبێ حكوومەتێكی لەو چەشنە (ئامانجی پاراستنی دین بێت ) بونیاد بنێن، بەهۆی ئەوەی كە ئیسرائیل و رۆژئاوا پێكەوە پەنایان بۆ دینی خۆیان بردووە… ئیسرائیلیەكان، ناوی وڵاتی خۆیان بە كۆماری جوولەكە یان رێكخراوی سوسیالیستی یان… نەناوە، بەڵكو ناویان ناوە وڵاتی ئیسرائیل ” (عینایەت، 1360، 160).

بە گشتی مەبەستی غەزاڵی ئەوەیە كە درووشمە روالەتییەكانی رۆژئاواییەكان بۆ وەلانانی دین و هۆگری بۆ بەها جیهانییەكانی دیموكراسی و لیبراڵیزم و… تەنیا بۆ موسوڵمانەكانە كە دژ بە ئەوان وەستاون، لە ڕاستیدا بە مەبەستی گشتگیركردن و جیهانی كردنی بەها رۆژئاواییەكانە. ئەو بەهایانەی كە رۆژئاواییەكان هەوڵ بۆ گشتگیركردنی دەدەن، بەهای رۆژئاواییە و بنەڕەت وبناغەی شارستانییەت و بنەماكانی سیاسەتی ئەوان بە دینی خۆیان واتە خاچ پەرستی و جوولەكە تەنراوە. كەوایە بۆچی ئێمەی موسوڵمان هاوشێوەی رۆژئاواییەكان بۆ ناونانی وڵاتەكانمان وبنەماكانی سیاسەت و… خۆمان، لە دینی خۆمان كەڵك وەرنەگرین. لە ڕاستیدا درووشمی رۆژئاواییەكان بۆ وەلانانی دین، تەنیا بۆ دینە دژبەرەكانە وئامانجی ئەوان لەناوچوونی دینە نەیارەكانی خاچ پەرستی و جوولەكەیە و هەروەها بە ئامانجی زاڵبوونی خاچ پەرستی بەسەر هەموو دینەكان، درێژەپێدەری شەڕی خاچ پەرستی دەبن.  دەتوانین هاوشێوەی ئەم بۆچوونە سەبارەت بە درووشمی رواڵەتی ئیسلام و ئیسلام خوازە هاوچەرخەكان، وەك غەزالی بەكاربهێنین ‌ كە ئیسلام بە دینێكی جیهانی و یەكسانیخواز ناودەبەن كە قەومییەت و ڕەچەڵەك تێیدا گرینگ نییە، بە واتایەكی دیكە، درووشمی ئیسلام وەك دینێكی نێونەتەوەیی ورەتكەرەوەی قەومییەت، تەنیا قەوم وڕەچەڵەكی غەیری عەرەب دەگرێتەوە.  ئەو بەها ئیسلامیانەی كە ئاماژە بە جیهانی و نێونەتەوەیی بوونی ئیسلام دەكەن بە واتای جیهانی بوونی بەها عەرەبییەكانە وبە مەبەستی رەتكردنەوە و بندەستی قەومە غەیری عەرەبەكان داڕێژراوە. بەها ئیسلامییەكان بە زمانی عەرەبی بە شێوەیەكی ناوشیار بە ئامانجی باڵادەستی عەرەبەكان و گەشەپێدانی كەلتووری عەرەبی، بەها عەرەبییەكان و قەومی عەرەب بەرز و زیندوو دەكەنەوە. بناغە وبنەڕەتی درووشمە دژە قەومییەكانی ئیسلام بە ئامانجی لاواز كردنی ناسیونالیستی غەیری عەرەبەكان و هژمونی قەومی عەرەب بەسەر ئەواندا داڕێژراوە. نەتەوەی قورەیش، كۆمەڵەی هاورێیانی پێغەمبەر، باڵادەستی  هاورێیان یان بنەماڵەی  پێغەمبەر، زمانی خودایی و پیرۆزی عەرەبی، بەناوەند بوونی مەككە  و عەرەبستان بۆ حەج، هاوردنی رێژەی بێ سنووری تاڵانی بۆ ناوەندی خەلافەتی ئیسلامی و… هەموو لە پێناوی عەرەبییەت بووە و هەروەها درووشمە رواڵەتییە جوانەكانی بۆ غەیری عەرەب بووە و بە مەبەستی جێگیركردنی هژمونی عەرەبیزم و لە ڕاستیدا بە مەبەستی بەخشینی ڕەوایی مرۆیی/خودایی بە هژمونی قەومی خەلافەت/دینی عەرەبی بووە.

رەتكردنەوەی قەومییەت وڕەچەڵەك لە ڕوانگەی دینی ئیسلامەوە لە ڕاستیدا بە واتای رەتكردنەوەی خۆراگری قەومی/ڕەچەڵەكی لە بەرامبەر هێرشی قەومییەت وڕەچەڵەكی عەرەبی بووە. هەروەها ناساندنی ئیسلام وەك دوایین دین و پێغەمبەر وەك دوایین پێغەمبەر بە مانای هێرشكردنە سەر خۆراگری دین/قەومەكانی دیكە لە بەرامبەر دین/قەومی عەرەبی بووە. بەهۆی ئەوەی كە عەرەبەكان هەموو دەسەڵاتیان قۆرخ كردبوو، درووشمی یەكڕیزی نەتەوە ئیسلامییەكانیان بە ئامانجی پێكهاتنی نەتەوەی ئیسلامی، برایەتی دینی و یەكسانی و… دووپات دەكردەوە، بەڵام بە كردەوە ئەوە باڵادەستی عەرەب بوو كە لە چوارچێوەی بنەماڵەی پێغەمبەر، نەتەوەی قورەیش، زمان/كەلتووری عەرەبی و… سەرلەنوێ بەرهەم دەهێندرایەوە. هەموو نەتەوە غەیری عەرەبەكان بە درووشمی ” ئیسلام دینێكی جیهانی ” لە پێناوی كەلتوور/زمانی عەرەبی و عەقڵی سیاسی /ئابووری عەرەبیدا بوون. بەهۆی ئەوەی كە عەرەبەكان لە بەرامبەر توركی عوسمانی و كولونیالیئزمی رۆژئاوا لە باروودوخێكی لاوازدا بوون، دژ بە هژمونی نەتەوەكانی دیكە پەنایان بۆ نەتەوەخوازی و ناسیوناڵیزم دەبرد و لە كۆتاییدا دەگەڕانەوە بۆ دینی ئیسلام وەك دینێكی عەرەبی، بەڵام كاتێ كە سەربەخۆیی خۆیان بەدەست هێنا و بەسەر قەومەكانی وەك كورد و… زاڵبوون، درووشمی برایەتی دینی و نەتەوەی ئیسلامیان بەكار دەهێنا تا هژمونی و دەسەڵاتی خۆیان لە نێو واتا مرۆیی/دینیەكان بشارنەوە و ڕەهەندی سەربازی هژمونی خۆیان تێكەڵ بە ڕەهەندی كەلتووریش بكەن. بە هەمان شێوەیش لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، كاتێ كە ئێرانییەكان بەسەر قەومەكانی دیكەدا زاڵبوون، بە ناوی بەهای دینی و ئایینی و سیستەمی ئاسمانی، پاساویان بۆ دەسەڵاتی خۆیان دەهێنایەوە وئاماژەیان بە قەومییەتی خۆیان نەدەكرد تا دژ بە هژمونی قەومی خۆیان، هەستیاری قەومەكانی دیكە نەورووژێنن. بەڵام كاتێ كە ئێرانییەكان‌ لە بەرامبەر عەرەبەكان، دەسەلاتیان لاواز بوو، لە چوارچێوەی بزووتنەوەی نەتەوەیی، دژ بە عەرەبەكان پەنایان بۆ قەومییەت/ڕەچەڵەكی خۆیان دەبرد. هەروەهایش لە بەرامبەر خەلافەتی توركی /عوسمانی و بەهێزی ئیمپراتوری سەفەوی، پەنایان بۆ دەمارگیری قەومی/ڕەچەڵەكی و یان بۆ دینێكی جیاواز لە دینی زاڵی ئیمپراتوری دەبرد. بەم پێیەش دیارە كە ئیسلامی شێعە بۆ ئێرانییەكان و ئیسلامی سوننی بۆ عەرەبەكان لە پێناو قەومییەتی ئەوان، بە ڕابردوو و ئێستاشەوە ئامرازی زیندووكردنەوەی هژمونی قەومی بووە. هەروەها ئاتاتورك بە درووشمی برایەتی ئیسلامی، كوردەكانی لە بەرەی خۆیدا دژ بە دوژمنانی تورك (نە كورد) كۆدەكردەوە.

هیچ قەوم /چینێك، بێ بوونی ئیدیۆلۆژییەكی سەرووی نەتەوە/چینایەتی، هەروەها درووشمی مرۆیی/خودایی، توانای هژمونی و تالانكردنی قەومەكان/چینەكانی دیكە و بەدەستهینانی ڕەوایی لە نێوان ئەواندا نەبووە. هەموو دەسەڵاتێكی سەربازی/دەوڵەتی بۆ گەشەسەندنی داگیركاری و پاراستنی هژمونی خۆی، پێویستی بە هێزێكی هژمونیك/ ئیدیۆلۆژیكی  مرۆیی /دینی دەبێت.  ئەم دەسەڵاتە هژمونیكە (ئەفسانە، دین و ئیدیۆلۆژی) گرێدراوی دەسەڵات یان ئامرازی دەسەڵاتی هژمونیكی قەوم/چینی دەسەڵاتدارە. پەیوەندی دەسەڵاتی هژمونیكی و دەسەڵاتی سەربازی قەوم/چینایەتی، پەیوەندییەكی هەڵبژێردراو/گرێبەستی نییە وبەڵكو پەیوەندییەكی بوونناسانە /ئانتۆلۆژیكییە antologic /. بە واتایەكی دیكە پەیوەندییەكی سرووشتی/چیەتییە نەك ئاسۆیی/مێژوویی یان پەیوەندییەكی بەلارێدا رۆشتوو. بەو مانایەی كە دەسەڵاتی سەربازی و تاڵانكاری عەرەب/ئێران، بە مانای دووركەوتنەوە لە بنەڕەتی ئیسلام/زەردەشت نییە، بەڵكو ئاكامی چاوەڕوانكراوی بیرۆكەی ئیسلام یان زەردەشت بووە. شایانی باسە كە ئەم بۆچوونە بۆ هەموو دین/شارستانییەتێك گونجاوە و نەك ئەوەی كە تەنیا بەشێك لە دین یان شارستانییەتێك بگرێتەوە. ناكرێت ئەم بۆچوونە بۆ سەردەمی داعش بەكار بهێنین و بۆ سەردەمی سەرەتای ئیسلام ڕوانگەیەكی دینی/میتافیزیكیمان هەبێت، بەهۆی ئەوەی كە دین/میتافیزیك ئامرازی هژمونیكی هەمان دەسەڵات وهژمونی زەوینی بووە. بەهۆی ئەوەی كە خودی دین/میتافیزیك هیچ جۆرە واتا و ناوەرۆكێكی نەبووە و ناوەڕۆك و واتاكەی لە دەرەوەی دەق و نووسراوەی دین /میتافیزیك، واتە لە نێو پەیوەندییەكانی هژمونی قەوم/چینە ‌كۆمەڵایەتییەكان بوونی هەبووە‌. كەوایە دەبێ ” ڕەخنە لە ئاسمان بۆ ڕەخنەی زەوین، ڕەخنەی دین بۆ یاسا، تئۆلۆژی بۆ ڕەخنە لە سیاسەت بگۆردرێت.بە واتایەكی دیكە دەتوانین بڵێین كە ڕەخنە لە ئیسلام/قورئان دەبێ بۆ ڕەخنە لە دەسەڵاتی هژمونیكی عەرەبەكان، لە سەردەمی قورەیش تا سەردەمی داعش بگۆردرێت. 

بە پێی روانگەی ماركس كە دەڵێت، بناغە و بنەڕەتی دەقەكان لە بەرژەوەندی چینایەتی پێكهاتووە، بەم پێیەش لە  هەموو ئیدیۆلۆژییە دینی و مرۆییەكانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بناغەی دەمارگیری قەومی /عەشیرەتی پێكهاتووە. مەبەستی كەسانێك وەك كەواكبی، عەبدە و ڕەشید ڕەزا لە خەبات دژ بە دسپوتیزم/زۆرەملی، واتە زۆرەملی ودەسەڵاتی توركەكانی عوسمانی بەسەر عەرەبەكان  و هەروەها مەبەست لە بەرگری لە دیموكراسی و بنەماكان، گەڕاندنە‌وە و زیندووكردنەوەی دەسەڵات بۆ عەرەبەكان بووە. بەهۆی ئەوەی كە ئەو كەسانەی كە درووشمی مرۆیی/دینی دیموكراسی/ئیسلامی دەدەن، دەسەڵاتیان نەبووە‌ و هەروەها بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی تورك  پێگەیان لاواز بووە. هەروەها بەهۆی ئەوەی كە دەسەڵاتی شەڕی سەربازی یەكسانیان نەبووە، بە درووشمی مرۆیی/دینی هەوڵی بە كارهێنانی هێزی جەماوەریان دژ بە دەوڵەت داوە.

مەبەستی وەهابییەكان لە شەڕ لەگەڵ بەلارێداچوون/بێ باوەڕی و زۆرەملی، هەمان سیستەمی زۆرەملی و هژمونی خەلافەتی توركەكانی عوسمانی و هێزەكانی دیكە بەسەر عەرەبەكان بووە. هەروەهاش مەبەست لە گەڕانەوە بۆ دیموكراسی و تاكپەرستی و ئیسلامی ڕەسەن و… زیندووكردنەوەی هژمونی و باڵادەستی عەرەبەكان و گەڕانەوە بۆ رۆحی عەرەبییەت بووە. رەتكردنەوەی زۆرملی/چەقبەستوویی فكری، بێ باوەڕی و بەلارێداچوون، بە واتای رەتكردنەوەی دەسەڵاتی غەیری عەرەبی وەك دەسەڵاتی تورك و كولونیالیزم بووە. هەروەها بە زیندووكردنەوەی ئیسلامی ڕەسەن، تاكپەرستی، دیموكراسی و ئازادی بە واتای زیندووكردنەوەی هژمونی و یەكڕیزی عەرەبەكان بووە. مەبەستی كەسانێك وەك كەواكبی لە سیستەمی زۆرەملی، لەناوبردنی سیستەمی زۆرەملی عوسمانی بووە.  وتاری ” تەبایع ئستبداد (سرووشتی سیستەمی زۆرەملی) ” كەواكبی، رەنگدانەوەی دەنگی هەموو نەیارانی سیستەمی زۆرەملی عوسمانی، بە تایبەت بۆچوونی عەرەبەكانی شام  بووە. (عینایەت، 1389، 164). هەروەها لە كۆتایی ئەم وتارەدا ئاماژە بە گەڕاندنەوەی دەسەڵات  و خەلافەت بۆ قەومی عەرەب دەكات (هەمان سەرچاوە، 178). ” كەواكبی بەرگری  لە‌ خاڵە ئەرێنییەكانی دەسەڵاتی عەرەب لە مێژووی ئیسلام دەكات و دژ بە خەلافەتی توركی، خوازیاری هەڵبژاردنی عەرەبێكی قورەیشی وەك خەلیفە لە شاری مەككە دەكات. لە گەڵاڵەی كەواكبی، بۆچوونە قەومییەكان هاوشێوەی ڕوانگە دینییەكان كاردانەوەی بووە. بەهۆی لایەنگری، عەرەبەكانی بە بناغەدارێژەری كۆمەڵگای ئیسلامی ئەژمار دەكرد “(عینایەت، 1360، 106). رەشید رەزا بەرگری لە یەكڕیزی ئیسلامی دەكرد و لە بەرامبەر درووشمی یەكڕیزی خەلافەتی توركەكانی عوسمانی، بەرگری لە نەبوونی ناوەندارێتی ئیداری و جیابوونەوە لە دەسەڵاتی عوسمانی دەكرد. بەم پێیەش ئەوە ڕوونە كە بەرگری لە یەكڕیزی ئیسلامی بە واتای بەرگری لە یەكڕیزی عەرەبی بووە. هەروەهاش رەتكردنەوەی خەلافەتی زۆرەملی و بەلارێداچووی عوسمانی بە واتای رەتكردنەوەی دەسەڵات و باڵادەستی غەیری عەرەب بەسەر عەرەب بووە. بە بۆچوونی ناسیونالیستە عەرەبەكان، خەلافەتی عوسمانی تەنیا هۆكارێك بووە بۆ درێژەپێدانی باڵادەستی توركەكان بەسەر عەرەبەكان ‌ (عینایەت، 1369، 199). بەم هۆیەش بە ڕوانگەی ئیسلامی، ئاماژەیان بە باڵادەستی خەلافەتی توركەكان بەسەر عەرەبەكان دەكرد نەك بە ڕوانگە وزمانێكی قەومی، تا ڕەوایی توركەكان لەناوببەن و رێگا بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵات بۆ عەرەبەكان بكەنەوە. ” رەشید رەزا وكەواكبی وعەبدە و… لە بەرامبەر هژمونی توركەكانی عوسمانی لە خەلافەت، بەرگرییان لە قەومییەتی عەرەبی دەكرد و خوازیاری گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی خەلافەت بۆ خاوەنە ڕەسەنەكانی خۆی، واتە عەرەبەكان بوون ” (ئەحمەدی، 1383، 57). بەم پێیە، هەروەها كە ئیسلام پەیوەندییەكی قووڵی لەگەڵ دەمارگیری سەردەمی پێغەمبەر بووە، هەروەهاش لەگەڵ ناسیونالێزمی هاوچەرخی عەرەبی پەیوەندییەكی پتەوی هەبووە و ئیسلام بەرهەمهێنەری هەتاهەتایی داخوازییەكانی قەومی عەرەبی بووە ولە وڵاتی هند وپاكستان بە هەمان شێوە ئیسلام ئامرازی شوناس خوازی نەتەوەیی بووە. لە سەرەتا، لاهوری و مودودی ئیسلام و ناسیونالیزمیان پێكەوە تێكەڵ كرد و ئەو بۆچوونە پاساوێك بووە بۆ بونیادنانی دوو سیستەمی جیاواز بۆ موسوڵمانەكانی هند – پاكستان، هەروەها پاش درووستبوونی وڵاتی پاكستان ئاماژەیان بە رەتكردنەوەی ناسیونالیزم لە لایەن ئیسلامەوە دەكرد (ئەحمەدی، 1383، 58). ئەمەش بەهۆی ئەوە بووە كە بە كەڵك وەرگرتن لە ئیسلام وەك ئامرازێك بە ئامانجی قەومی خۆیان گەشتبوون و پاش ئەو ئامانجە دژ بە ناسیونالیزم هەڵویستیان گرتووە.

لە درێژەی ئەم بابەتەدا، بە شیوەیەكی كورت ئاماژە بە چەند نموونەیەك دەكەین تا بیسەلمێنین كە ئامانجی بزووتنەوە ئیسلامی/عەرەبیە هاوچەرخەكان، چ لە چوارچێوەی سەلەفیزم، ئیسلامیزم وەك وەهابییەتی رەشید رەزا و سەیید قوتب و داعش، هەروەها چ لە چوارچێوەی ناسیوناڵیزمی ناسر، عەفلەق و حزبی بەعس، یەك ئامانجیان هەیە كە ئەویش بریتییە لە زیندووكردنەوەی شكۆ و دەسەڵات و باڵادەستی عەرەبەكان بەسەر قەومەكانی دیكە و هەروەها یەكڕیزی عەرەبی بە درووشمی ئیسلامی. بەهۆی ئەوەی كە لە بیرەوەری و فكری كۆمەڵایەتی عەرەبەكاندا، یەكڕیزی و باڵادەستی عەرەبەكان تەنیا لە ڕێگای ئیسلامەوە دەستەبەر بووە.

تایبەتمەندییەکان: وتارو بیروڕا

زیادکردنی وەڵام