ئه‌گه‌ر وه‌ك چه‌مك تێ رامان بكه‌ین له‌سه‌ر واژه‌ی یان وشه‌ی خه‌ون و ئاره‌زوو ده‌بینین هه‌ریه‌كه‌یان ماناو دنیای خۆی هه‌یه‌ كه‌ جیاوازن له‌یه‌كتر. وه له‌هه‌مان كاتیشدا له‌ هه‌ندێ خاڵدا سروشتی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت خه‌ون له‌گه‌ڵ ئاره‌زودا، به‌ڵام ئاره‌زوو له‌گه‌ڵ خه‌وندا هه‌تا ئه‌گه‌ر خاڵی هاوبه‌شیش هه‌بێت ئه‌وا له‌ ئاستێكی نزم و كورت ماوه‌دایه‌.

بۆ نمونه‌ خه‌ون بۆ خۆی باڵاترین مه‌یل و ئاره‌زوه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی باشترین ، جوانترین ، به‌رزترین، پایه‌دارترین نه‌مرترین ئاره‌زوو له‌ سنور و ئاسۆو پانتایه‌كی فراواندا كه‌چه‌قه‌كه‌ی ئاره‌زوه‌ مه‌عنه‌ویه‌كانه‌ ئه‌مجار ماددیه‌كان به‌ڵام ئاره‌زووه‌ ڕوته‌كان سه‌ره‌تاییه‌كان یان فتریه‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ی خه‌ونه‌كان په‌یوه‌ندیان به‌مماره‌سه‌كردن (practice) ی نزعه‌ / مه‌یل( Tendency) ی ماددی و فتریه‌كانه‌ وه یه، وه سنوره‌كه‌ی له‌ قه‌واره‌ی تاك یا گروپی بچوكایه.

له به ر ئه مه به شێوه یه كی گشتی له سه ر ئاستی تاك خه و نه كان په یوه ند یان به به ده ست هێنانی وه رازی كردنی پێویستیه وه ئاره‌زووه‌ سه ره تاییه كانه وه هه یه له سنورێكی قراوانتر له چاو ئه مه ی ئێستایان .

چ له سه ر ئاستی تاك یا نه ته وه پرۆسه‌ی كار بۆ به‌دیهێنانی خه‌ونه‌كان هه‌م درێژخایه‌ن تر و سه‌خت تر و فراوانتره‌ له‌چاو پرۆسه‌ی كار بۆ رازی كردن و تێركردنی ئاره‌زوه‌كان ،وه ئه‌نجامی كاری خه‌ونه‌كان گشتگیر ترو پایه‌دارتر و به‌رهه‌م دار تره‌ له‌ڕوی داهێنان و نوێ كردنه‌وه‌وه‌ له‌چاو ئه‌نجامی كار بۆ ئاره‌زوه‌كان.

بۆ نمونه‌ له‌سه‌ر ئاستی تاك كه‌سێ كه‌ خه‌ونی گه‌یشتنی هه‌بێت بۆ باڵاترین پله‌ی زانست و مه‌عریفه‌ یان ده‌ستكه‌وتێكی گه‌وره‌ی ماددی داهێنه‌رانه‌ له‌ بواری كارو بازاردا له‌ سه‌ختی و شێوازی كارا و درێژخایه‌نی دا جیاوازه‌ له‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئاره‌زویه‌كی دیاری كراو و سنورداری هه‌یه‌.

له‌سه‌ر ئاستی زانست / مه‌عریفه‌و كۆمه‌ڵدا هه‌میشه‌ خه‌ونه‌كان پاڵنه‌ری كارو خه‌بات و به‌رنامه‌ن وه هه‌تا خه‌ونه‌كان گه‌وره‌تر بن ئه‌رك و كارو به‌های تێچون بۆ به‌ واقع كردنی خه‌ونه‌كان زیاتر ده‌بێت.

ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی دا ده‌بینرێت له‌ هه‌موو بواره‌كانی پێشكه‌وتنا ئه‌نجامی بونی خه‌ونی گه‌وره‌و كارو خه‌بات و تێچونی زۆرو ماوه‌ی درێژخایه‌ن بووه بۆیه‌ ئاره زوه بچوكه‌كان ناتوانن له‌گه‌ڵ خه‌ونه‌كان هاوته‌ریب برۆن .

هه‌موو روداوه‌كانی ئه‌مڕۆی وڵات، ناوچه‌ هه‌تا جیهانیش په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ردوو چه‌مكی خه‌ون و ئاره‌زوه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا تێكه‌ڵ بوون.

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌میشه‌ بزاڤه‌ سیاسیه‌كان وه زانست خوازیه كان وه هه روه ها ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌كان كه‌ له‌ حكومه‌ت و دامه‌زراوه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای خه‌ونی گه‌لان و ژینگه‌ی ئابوری، فكری، زانستی ، كۆمه‌ڵایه‌تی، فه‌رهه‌نگی و ئه‌خلاقی دروست ده‌بن و رێك ده‌خرێن و كار ده‌كه‌ن، له م‌ كۆمه‌ڵگایانه كه ژیانی ئاسایی وه سستمی سیاسی ، ئابوری، دامه‌زراوه‌یی ، یاسایی وه مسئول هه یه خه‌ونه‌كان و ئاره‌زوه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی هاو ته‌ریبن به‌ له‌به‌رچاوگرتنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ جیاوازه‌كان له‌نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵات داراندا كه‌ به‌پێی هه‌لومه‌رجی كات و شوێن و ڕوداوه‌كان ده‌گۆڕدرێت.

له‌هه‌ر شوێنێك هه‌تا له‌ ده‌وڵه‌ته‌ به‌ دامه‌زراوه‌یی و یاساییه‌كان كاتێ ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵات داران زاڵ بوو وه‌ گه‌وره‌تر بوو له‌ خه‌ونی گه‌ل و خه‌ڵك ئه‌وا خه‌ون و ژیان و گوزه‌ران و داهاتوی خه‌ڵك ده‌بێته‌ قوربانی ،وه به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ش هه‌ر كات ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵاتداران هاوته‌ریب بوو له‌گه‌ڵ خه‌ونی خه‌ڵك ئه‌وا ئه‌م گه‌ل و جڤاته‌ هه‌نگاو ده‌نێت به‌ره‌و به‌دی هێنانی خه ون و ئاواته كانی .

هه‌ڵبه‌ته‌ كه‌ باسی ده‌سه‌ڵاتداران ده‌كرێت مه‌به‌ست له‌م كه‌س و گروپانه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندی گه‌وره‌ی ئابوری، سیاسی و هه‌تا ده‌سه‌ڵاتی ئاراسته‌كردنی بزاڤه‌كانی فه‌رهه‌نگی هونه‌ری و فۆرم و شێوازی ژیانیان هه‌یه‌.

ئه‌م جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ له‌ هه‌موو وڵات و شوێنێك بونیان هه‌یه‌ به‌ڵام به‌هۆی پاشخانی فه‌رهه‌نگ و شارستانی وه‌ شێوازی خه‌ون و ئاره‌زوه‌كانیان جیاوازن له‌ یه‌كتری ،بۆ نمونه‌ سه‌رمایه‌دارێكی گه‌وره‌ی ڕۆژئاوایی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ئابوری و كاریگه‌ر له‌سه‌ر هه‌ستی وه بزا ڤی سیاسه‌تی وڵات ئاره‌زوه‌كانی زۆر گه‌وره‌ترن له‌چاو سه‌رمایه‌دارێكی وڵاتێكی تازه‌ پێگه‌یشتووی دواكه‌وتوو چونكه‌ ئاره‌زوی سه‌رمایه‌دارێكی گه‌وره‌ی سه‌رمایه‌داری ڕۆژئاوایی كه‌م یان زۆر ئاره‌زوه‌كانی نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ خه‌ونی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵك هه‌ر بۆیه‌شه‌ كه‌م یان زۆر تا ئێستا جێگیریه‌كی ڕێژه‌یی ژیان و گوزه‌ران و ئابوری له‌ ڕۆژئاوا جێگیره‌. به‌ڵام له‌وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوو چونكه‌ ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ سنوری رازی كردن و تێركردنی ته‌نها خۆیان و په‌راوێزی ده‌وروبه‌ریانه‌ نه‌گه‌یشتوه‌نه‌ته‌ ئاستی خه‌ونه‌كانی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵك، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ ده‌بینین نا هاوته‌ریبی و دابرانی گه‌وره‌ له‌نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداراندا هه‌یه‌ له م شو ێنا نه .

له‌م وڵاتانه‌ی كه‌ به‌هره‌مه‌ندن له‌سسته‌م و ژیانی دیموكرات و ئازاد و خاوه‌ن یاساو ده‌ستورن وه خاوه‌ن میدیای ئازاد و رای گشتین ده‌توانرێت سنورێك بۆ زاڵ بونی ئاره‌زوو ،ته ماحی كه سی وه به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی ئابوری و سیاسی دابنرێت هه‌تا ئه‌گه‌ر ئاره‌زوه‌كانیشیان خه‌ونی خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌ له چه ند خالێكا راسته و خۆ یان ناراسته و خۆ له خۆ بگرێ ناتوانن هه‌موو شتێك یان هه‌موو ئاره‌زوكانی خۆیان بسه‌پێنن به‌ڵام له‌ وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوو كه‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌سه‌راكه‌وتون به‌هۆی نه‌بونی سستمی دیموكراتی و یاساو ده‌ستور و ئازادی ده‌بینین كه‌ خه‌ونی خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌و به‌ ئاراسته‌یه‌كه‌ و ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵاتداران به‌ ئاراسته‌یه‌كی تر كه‌ هه‌ندێك جار هیچ خاڵ و به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش له‌نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداراندا نامێنێت. له‌ هه‌ر كات و شوێنێكدا وه له هه ر ئاستێكا كه خه‌ون و به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش له‌نێوان ده‌سه‌ڵات و خه‌ڵكدا نه‌ما ئه‌وا ژیان و ئاینده‌ی هاوبه‌شیش بونی نامێنێت .

به‌هه‌مان جۆر هه‌ر كاتێك ده‌سه‌ڵات بوو به‌ ئامراز بۆ فه‌راهه‌م كردنی ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵاتداران و به‌كارنه‌هات بۆ به‌دیهێنانی خه‌ونه‌كانی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵك، ئه‌وا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ توانای به‌رده‌وامی نامێنێت له‌ درێژخایه‌نا.

له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تی نا سروشتی دا ، ده‌شێت بۆ ماوه‌یه‌ك ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵاتداران له‌گه‌ڵ خه‌ونه‌ سه‌ره‌تایی و بچوكه‌كانی خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌ نزیك بێت و به‌مه‌ ده‌سه‌ڵاتداران هه‌ست به‌ ئارامی بكه‌ن ،به‌ڵام له‌ ماوه‌ی درێژخایه‌نا ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران وه‌ڵامی خه‌ونی گه‌وره‌تر و گه‌وره‌تری نه‌ته‌وه‌یان پێ نه‌بێت و له‌ بازنه‌ی ئاره‌زوه‌كانی خۆیان گیر بكه‌ن و بسورێنه‌وه‌ ئه‌وا بێ دوو دڵی توشی دابرانی ترسناك ده‌بن له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌و جڤات.

نمونه‌ی ئه‌مه‌ له‌ قۆناغی كۆلۆنیالیزم له‌ وڵاتی جیهانی سێ و عه‌ره‌بی و ئیسلامی كه‌ خه‌ڵك بێ به‌ش بوو له‌ هه‌موو خزمه‌تگوزاری و ئیمتیازێكی ئابوری په‌روه‌رده‌و فێركردن و ته‌ندروستی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ی كه‌ دوای كۆلۆنیالیزم هاتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌گه‌ڵ ئاره‌زوی خۆیان كه‌ زیاتر خۆ پیرۆز كردن و نه‌مری و ئه‌مجار تێركردنی ئاره‌زوه‌ كه‌سیه‌كانی خۆیان بوون توانیان هه‌ندێ خه‌ونی بچوكی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵكیش به‌دی بێنن له‌ باشتر كردنی ژیانی ئابوری خه‌ڵك ، فه‌راهه‌م كردنی خزمه‌ت گوزاری ته‌ندروستی و خوێندن و فێركردن نمونه‌ی ئه‌م حاله له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی سۆسیالستی هه‌بوو له‌گه‌ڵ وڵاتانی تری جیهانی سێ هه‌م له‌ سۆهارتوی ئه‌ندۆ نوسیاو كاسترۆی كوبیه وه تا قه‌زافی و صدام و ئێستاش مۆگابی و هاوشێوه‌كانی له‌ زۆر وڵاتی تری عه‌ره‌بی ،ئیسلامی وه وه لاتانی جیهانی باشوور.

نه‌ته‌وه‌كان هه‌میشه‌ له‌ گه‌وره‌كردنی خه‌ونه‌كانیانان بۆیه‌ به‌ ته‌نها فه‌راهه‌مكردنی پێویستیه‌ فسیۆلۆجیه‌كان كه‌له‌ خواردن و خواردنه‌وه دا ‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ یان خزمه‌تگوزاریه‌ ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ناتوانرێت كۆتایی به‌ خه‌ونی نه‌ته‌وه‌ و خه‌ڵك بهێنرێت.

ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران ئاره‌زوه‌كانیان نه‌گۆڕن بۆ خه‌ونه‌كانی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵك وه‌ بیانه‌وێت به‌رگی ته‌سكی ئاره‌زوی خۆیان بكه‌نه‌ به‌ر خه‌ونه گه‌وره‌كانی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵك ئه‌وا زۆر ناخایه‌نێت كه‌بۆیان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌به‌رگی ته‌سكی ئاره‌زوه‌كانی ئه‌وان به‌ هیچ جۆرێك به‌به‌ری گه‌وره‌ی خه‌ونه‌كانی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵكدا ناچێت و له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌درێت ،نمونه‌ش بۆ ئه‌مه‌ سه‌رنه‌وشتی هه‌موو ئه م ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتدارو وڵاتانه یه ‌ كه‌ ده‌بینرێت له‌ لیبیاوه‌ تا سوریا و عێراق. له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك تا خه‌ونه‌كانی له‌ خه‌ونه‌كانی نه‌ته‌وه‌و خه‌ڵك نزیك بێ به‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ش له‌گه‌ڵ خه‌ڵك نزیك ده‌بێت ، نمونه‌ش ئه‌م شوێنانه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران هی خه‌ڵكن به‌ڵام له‌م شوێنانه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵك نیه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران خه‌ونی گه‌وره‌شیان هه‌بێت به‌ پاڵنه‌ری ئاره‌زوی و به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان نه‌ك به‌ پاڵ نه‌ری سروشتی و واقعی خه‌ونه‌كانی خه‌ڵك نا هاوته‌ریبی دروست ده‌بێت له‌نێوان خه‌ون و ئاره‌زوی ده‌سه‌ڵات و خه‌ون و ئاره‌زوی خه‌ڵك كه‌ له‌ ئه‌نجامدا ده‌شێت كاره‌سات رووبدات نمونه‌ی ئه‌مه‌ش خه‌ون و ئاره‌زوه‌كانی صدام و قه‌زافی كه‌ ناسروشتی و ناواقعی بو له‌چاو واقعی خه‌ون و ئاره‌زوه‌كانی تاك و خه‌ڵكدا هه‌ڵبه‌ته‌ به‌له‌به‌رچاو گرتنی هه‌لومه‌رجی سیاسی وه كات و شوێن.

هاوسه‌نگی واقعی له‌ نێوان خه‌ون و ئاره‌زوه‌كاندا له‌ هه‌ر ئاستێك دا بێت جا ئاستی ده‌سه‌ڵات /خه‌ڵك ، دامه‌زراوه‌ هه‌تا له‌سه‌ر ئاستی خێزان مه‌رجی بنه‌ره‌تیه‌ بۆ كاری به رهه م دار وه داهاتویه‌كی گه‌ش و روناك پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ش شكست ،دارمان وه تاریكیه‌.

تایبەتمەندییەکان: بابەتی هەڵبژاردە

زیادکردنی وەڵام