پێشه‌كی ناونیشانی وتاره‌كه‌ی كاك مه‌ریوان هه‌ڵه‌و نائه‌كادیمیه‌و سوكایه‌تیه‌ به‌ چه‌مكی عه‌لمانیه‌ت. له‌ خاَلی دوهه‌می وتاره‌كه‌یدا به‌ ڕوونی تێبینی ده‌كرێت كه‌ كاك مه‌ریوان سه‌باره‌ت به‌ عه‌لمانیه‌ت زۆرێك شتی تێكه‌ل به‌یه‌كتر كردوه‌و نه‌یتوانیوه‌ شیكردنه‌وه‌یه‌كی زانستیانه‌ و فه‌لسه‌فیانه‌ بۆ عه‌لمانیه‌ت بكات. ناوبراو ده‌نوسێت : ” من نزیکەی بیست ساڵە بەگژ ئەم دوو دیدە ناڕاست و پەڕگیر و سادە و ترسناک و ھەڵە و پڕ ھەڵچوون و قیڕەقیڕەدا، ھەم بۆ ئیسلام و ھەم بۆ عەلمانیه‌ت، دەچمەوە”. لیره‌دا لێی ده‌پرسم بیست ساڵه‌ ئه‌م قسانه‌ ده‌كه‌یت بێئه‌وه‌ی هیچ مۆدێلێكی كۆنكرێتیت دابێت به‌ خوێنه‌ر كه‌ ئالته‌رناتیڤی تۆ چیه‌ بۆ دیارده‌كه‌؟ ئه‌وه‌ له‌ كه‌سێكی ئه‌كادیمی چاوه‌ڕوان ناكرێت هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی بالا بێت له‌ زانستی سیاسیدا و ئیسلامی سیاسی و عه‌لمانیه‌تیش بخاته‌ یه‌ك تای ته‌رازوه‌وه‌. به‌واتا ناوبراو بیست ساله‌ له‌سه‌ر بۆش ده‌قیڕێنێت.
ئیسلامی سیاسی و عه‌لمانیه‌ت
سه‌باره‌ت به‌ عه‌لمانیه‌ت به‌رده‌وام له‌م زاراوه‌یه‌دا ئیسلامیه‌ سیاسیه‌كان و ئێستا ئه‌كادیمیستێكی وه‌ك كاك مه‌ریوانیش خۆی خستۆته‌ هه‌ڵه‌وه‌و ئاماژه‌ به‌ زاراوه‌ی عه‌لمانی توندڕه‌و ئه‌ده‌ن و ده‌یخه‌نه‌ ناو خانه‌ی كۆمۆنیزم و ستالینیزمه‌وه‌. من ده‌كرێ كۆمۆنیست و ستالینییش نه‌بم ، كه‌سێكی لیبه‌رال بم ، چه‌پ بم ، سۆشیال دیموكرات بم ، ناسیۆنالیست ، ئایندار بم ، به‌لام عه‌لمانیش بم. كێشه‌كه‌ی ئه‌وانه‌ له‌م شوێنه‌دا ئه‌وه‌یه‌ چونكه‌ عه‌لمانیه‌كان داوای جیاكردنه‌وه‌ی دین له‌ده‌وله‌ت ده‌كه‌ن ، به‌لام عه‌لمانیه‌ت بێ دیموكراسیه‌تیش لای من نه‌گونجاوه‌ چونكه‌ سێكولاریزمیكی ته‌ندروست (عه‌لمانیه‌ت) ته‌نیا له‌ سیسته‌می دیموكراتیدا ده‌توانێت گه‌شه‌ بكات. به‌واتا نه‌مانی دیكتاتۆریه‌تی حیزبیش پێویسته‌ بۆ ته‌واوكردنی عه‌لمانیه‌تێكی ته‌ندروست گه‌رنا جیاوازی نابێت له‌گه‌ل توندڕه‌وی ئیسلامدا چونكه‌ ئه‌و كاته‌ هه‌ردوو ده‌بنه‌ رێگر له‌به‌رده‌م دیموكراسیه‌تداو عه‌لمانیه‌ت لێره‌دا بۆخۆی ده‌بێته‌ ئاین. بیركردنه‌وه‌ی ئاینخوازێكی ڕادیكال ، ئیسلامێكی توندڕه‌وی تۆتالیتێرو ده‌مارگیر كه‌ وه‌ك فیل ته‌نیا به‌ یه‌ك ئاڕاسته‌ مل ده‌نێت و له‌وه‌ زیاتر هیچیتر نابینێت بۆ من هیچ جیاوازیه‌كی نیه‌ له‌گه‌ل ستالینیه‌ك و تۆتالیتاریزمێكی ناسیۆنالیستی وه‌ك نازی و به‌عس و ده‌بێته‌ فاشیزمێكی ئاینیی. ده‌بوو كاك مه‌ریوان ئه‌م ڕاستیانه‌ی فه‌رامۆش نه‌كردایه‌.
ئێمه‌ پێویسته‌ دژ به‌ هه‌موو توندوتیژی و ڕه‌فتارو فكرێكی تۆتالیتاری بین ئیتر چه‌پ بێت ، یان ڕاست ، یان ئاینی بێت. قه‌ناعه‌تیشم وایه‌ مرۆڤایه‌تی به‌ ئه‌زمونه‌كانی خۆیدا ده‌ڕوات تا ده‌گاته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كام له‌ سیسته‌مه‌ سیاسی و كۆمه‌لایه‌تیه‌كان باشترین و گونجاوترینه‌ بۆی. ناوبراو ده‌نوسێت: “مه‌رج نیه‌ دیموكراسیه‌ت هه‌میشه‌ پێویستی به‌ عه‌لمانیه‌ت بێت ، یان به‌بێ عه‌لمانیه‌ت نه‌كرێت باس له‌ بوونی دیموكراسیه‌ت بكه‌ین” به‌لام تێزه‌كه‌ی خۆی بێ وه‌لام و بێ به‌ڵگه‌و ناكۆك به‌خۆی جێهێشتوه‌.
سیسته‌می دیموكراسی بێ سیسته‌می سێكولار ناته‌واوه‌
ئایا هیچ سیسته‌مێكی دیموكراسی هه‌یه‌ دین و ده‌وله‌تی له‌ یه‌كتر جودا نه‌كردبێته‌وه‌و پێویستی به‌ عه‌لمانیه‌تیكی دیموكراسی نه‌بوبێت بۆ سیسته‌مه‌كه‌ی؟ ئایا هیچ سیسته‌مێكی دیموكراسی هه‌یه‌ ئاین به‌ڕێوه‌ی به‌رێت؟ لێره‌دا ناوبراو خۆی خستۆته‌ هه‌ڵه‌یه‌كی ته‌واو نامه‌نتقی و نازانستیه‌وه‌ به‌وه‌ی ده‌نوسێت “ده‌كرێت هێزی دینیش هه‌بێت باوه‌ڕی پته‌وی به‌ دیموكراسیه‌ت و لێك جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌لاته‌كان و رێزگرتنی مافه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی ئینسان و مافی یه‌كسانی گروپه‌ جیاوازه‌كان هه‌بێت” به‌لام بێئه‌وه‌ی ناوبراو توانیبێتی مه‌به‌سته‌كه‌ی بسه‌لمێنێت. هه‌روه‌ها ئێمه‌ وه‌ك “ناوه‌ندی سێكولار له‌ كوردستان” هه‌رگیز نه‌مانوتوه‌ سێكولاریزم ته‌واوی دیموكراسیه‌ت چاره‌سه‌ر ده‌كات.
ده‌سه‌لاتی ئاین كه‌ ناوبراو لێره‌دا ئاماژه‌ی به‌ هێزی دینی داوه‌ به‌واتا وه‌ك ده‌سه‌لاتێكی سیاسی هه‌میشه‌ خواستێكی مه‌ركه‌زیی هه‌بوه‌ بۆ ده‌سه‌لات و مه‌ركه‌زیه‌تیش له‌گه‌ل دیموكراسیه‌تدا یه‌كناگریته‌وه‌و هه‌ربۆیه‌ وه‌ك ته‌واوی ده‌سه‌لاته‌ سیاسیه‌ دیكتاتۆریه‌كان ناتوانێت بڕوای به‌ جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌لاته‌كان هه‌بێت ، كه‌واته‌ چۆن ده‌توانێت رێز له‌ مافه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی ئینسان و مافی یه‌كسانی بگرێت ، گه‌روابێت ئیتر ئێمه‌ پێویست ناكات داوای لابردنی مادده‌ی شه‌شی ده‌ستوری هه‌رێم بكه‌ین كه‌ ئاینی ئیسلام و شه‌رعی كردۆته‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌ستور.
كاك مه‌ریوان باس له‌ ناوه‌ندی سێكولار ده‌كات و هه‌وڵی گرێدانی ده‌دات به‌ توندڕه‌وی عه‌لمانی. دیاره‌ ئه‌م به‌رنامه‌ی ناوه‌ندی سێكولاری له‌ كوردستان نه‌خوێندۆته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاین و سێكولاریزم هه‌ربۆیه‌ گولله‌ ده‌نێت به‌ تاریكیه‌وه‌ ته‌نیا بۆ ڕه‌واجی نوسینه‌كه‌ی خۆی. ئێمه‌ دژ به‌ ئاین نین وه‌ك مافێكی تاكی كۆمه‌َلگا به‌َلكو بۆ ده‌ستورێكی مه‌ده‌نین و هاولاتی بوونین كه‌ تێیدا ئاین (ئاینه‌كان) نه‌بێته‌ سه‌رچاوه‌و بنه‌مای ده‌ستور به‌لام دژ به‌ ئازادی ئاینه‌كان نین. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕزگاركردنی ئیسلامه‌ وه‌ك ئاین له‌ ئیسلامی سیاسی و ئیسلام نه‌بێته‌ كالایه‌كی ئایدیۆلۆژی به‌ ده‌ست هیچ حیزبێكی سیاسیه‌وه‌ به‌تایبه‌ت حیزبه‌ ئیسلامیه‌كان. موسوڵمانێكیش ده‌كرێ مرۆڤێكی سێكولار بێت ، ئافره‌تێكی له‌چك پۆش بێت به‌لام به‌وه‌ی ئاین ته‌نیا وه‌ك مافێكی تاك بۆخۆی ده‌بینێت به‌لام بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئاینه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت ، چونكه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ یه‌كناگرێته‌وه‌ له‌گه‌ل نه‌ پره‌نسیپه‌كانی هاولاتی بوون وه‌ نه‌ له‌گه‌ل جارنامه‌ی مافی مرۆڤه‌ نێوده‌وله‌تیه‌كاندا چونكه‌ لێره‌دا ده‌سه‌لاتی ئاین سه‌پێندراو ده‌بێت به‌سه‌ر یاساكانی باری كه‌سی و ئازادیه‌كان و ئازادی ویژدان و …تاد. ده‌بوو كاك مه‌ریوان به‌م زمانه‌ بدوایه‌ نه‌وه‌ك نامه‌سئولانه‌ تێزێك فڕێ بدات بۆ قوڵكردنه‌وه‌ی ناكۆكی و دوژمنایه‌تی نێوان ئاین و عه‌لمانیه‌ت به‌ تایبه‌ت له‌م كاته‌دا. كه‌واته‌ ته‌وقیتی نوسینه‌كه‌ی رێكه‌وت نیه‌.
به‌لام له‌گه‌ل ئه‌و به‌شه‌ی كاك مه‌ریواندام كه‌ پێویسته‌ ئاین ڕۆلی كۆمه‌لایه‌تی بگێڕێت ، به‌لام لێره‌دا پێی ده‌لێم له‌ چوارچیوه‌ی ده‌وله‌ت و سیسته‌مێكی عه‌لمانیدا بۆ خزمه‌تی كۆمه‌ڵگاو ئه‌وه‌ش به‌ پێی یاسایه‌كی ته‌ندروست رێك بخرێت وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌نیسه‌كان له‌ ده‌وله‌ته‌ سێكولاره‌كانی رۆژئاوا ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن.

تایبەتمەندییەکان: بابەتی هەڵبژاردە

زیادکردنی وەڵام