لەگەڵ سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆی سوریا بە دەستێوەردانی دەرەکی لە ساڵی 2011 دا، کورد لە خۆرئاوای کوردستان هێزی دروست کرد بۆ پاراستنی نەتەوە و خاکی. بۆ پاراستنی خۆی هێڵی سێیەمی هەڵبژارد، نەبوو بە دۆستی نەیارەکانی ئەسەد لە بەرژەوەندی نەیارەکانی ئەسەد، نەبوو بە هاوپەیمانی ئەسەد دژی نەیارەکانی ئەسەد و ڕژێمەکەی. واتا نەبووە دەردەستی هیچ کام لە بەرە نەیارەکان. بەڵکو بەپێی بەرژەوەندی نەتەوەیی هەنگاوی هەڵناوە، بەو مانایەی گەر هاوکار و هاوپەیمانی هەر بەرەیەکی بکردایە ئەوە جەنگی سوریا ئەوەندە درێژەی نەدەکێشاو لە بەرژەوەندی ئەو بەرەیە دا کە کورد پاڵپشی لێدەکرد جەنگی سوریا کۆتایی دەهات. هەروەها دەوڵەتی سوریاش دوای کشانەوەی ئەمریکا ئەو ڕاستییە دەبینێت کە پەیەدە بەشێک نەبووە لە کاولکاری و دابەشکاری سوریا بەڵکو بەرگریکار بووە.
لێرەوە بە پەیڕەوکردنی ئەم سیاسەتە کورد لە خۆرئاوای کوردستان توانی سیستمی کانتۆنی و دواتر فیدڕاڵی دابمەزرێنێ و ئەزموونێکی جوانی دیموکراسی و پێکەوەژیان، لە ناو گێژاوی تیرۆر و کاولکاری سوریادا پێشکەش بکات.
جیاوازی ئەزمونی خۆرئاوای کوردستان و ئەزمون و ڕووداوە مێژووییەکانی دیکە کورد لە ڕابردوو و لەگەڵ باشوریش دا ئەوەیە کە: کورد لە ڕابردوودا نەیتوانیوە سوود لە ڕووداوە مێژووییەکان وەربگرێت و نمونەیەکی جوانی حوکمڕانی پێشکەش بکات، بەڵام کورد لە خۆرئاوای کوردستان لە دوای 2011 وە توانیان سوود لە جەنگی ناوخۆی سوریا بە دەستوەردانی نێودەوڵەتی وەربگرن، بەڵام پیلانگێڕی و گەلەکۆمەکێی نێودەوڵەتیان لەسەرە، نەک نەتوانین و پاشکەوتەیی. لەگەڵ ئەوەشدا توانیان ئەزمونێکی دیموکراتی پێشکەش بکەن.
پیلان داڕێژەری ئەم پیلانگێڕییە ناوچەیی و نێودەوڵەتیانە تورکیایە، تورکیا تا سەرکەوتنی کۆبانێ لەگەڵ بەرەی خۆرئاوادا بوو، لە جەنگی سوریادا، و لەگەڵ ڕووخانی ئەسەد دا بوو، دژی ئێران و سوریا و ڕووسیا، بەڵام لەگەڵ سەرکەوتنی کورد لە کۆبانێ دژی داعش، ئەمریکا و فەڕەنسا و بەریتانیا لە ڕێگەی خۆرئاوای کوردستانەوە بە کرداری هاتنە ناوچەکە، و ئەمریکا چەند بنکەیەکی سەربازی لە کۆبانێ، و ناوچەکانی دیکە کردەوە، واتا کورد توانی بەرژەوەندی ئەمریکا و ئەوروپا لە ڕووی سیاسی و دبلۆماسی و سەربازییەوە بهێنێتە خۆرئاواوە و بە ئاڕاستەی بەرژەوەندی میللەت بەکاریبهێنێت. بە جۆرێک ئەمریکا وەکو جاران گوێی لە مەرج و خواستەکانی تورکیا ناگرت، و ڕاستەوخۆش هێزەکانی سوریایی دیموکراتی پڕ چەک دەکرد، کە یەپەگە هێزێکی سەرەکی پێکهاتەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، ئەم سیاسەتەی کورد و هەڵوێستەی ئەمریکا بوویە هۆی بەهێز بوونی کورد و پاشەکشێی تورکیا لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی.
لەلایەکی دیکەوە دوای سەرکەوتنی کۆبانێ، تورکیاش سیاسەتی خۆی گۆڕی و گەڕایەوە بۆ لای بەرەی خۆرهەڵات، چونکە نەیتوانی لە ڕێگەی گروپە تیرۆرست و چەتەکانەوە ئامانجەکانی کە لەنابردنی خۆرئاوای کوردستانە سەربگرێت، لەبەرئەوە گەڕایەوە بۆ لای بەرەی خۆرهەڵات تا بۆ دژایەتی کورد بەکاریبێنێت.
تورکیای دووەم هێزی ناتۆ دوای یەک ساڵ لە هەڕەشە و پیلانگێڕی و ڕێکەوتن لەگەڵ ئێران و سوریا و ڕووسیا و هێڵی خیانەتی ناو کورد پاشان هێرشی کردە سەر عەفرین، پاش نزیکەی دوو مانگ لە جەنگێکی نابەرامبەر لە ڕووی چەندێتی و چۆنێتییەوە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی بێ وێنە بۆوە، و لە ناوخۆ و دەرەوەدا تورکیا ڕووبەڕووی قەیرانی گەورەی ئابووری و سیاسی کرایەوە.
بەردەوامیش تورکیا داوای لە ئەمریکا دەکرد لە (مەنبج) بکشێتەوە، چونکە هێرش دەکاتە سەر ئەو شارە، بەڵام ئەمریکا تا ئێستا بە هیچ شێوەیەک ئەو داوایەی قبوڵنەکردووە، و بەردەوامیش هاوکاری هێزەکانی سوریای دیموکراتی دەکرد، و بە هاوپەیمانی ستراتیجی خۆی لە سوریا لە قەڵەمی داوە.
ئێستاش کە ئەمریکا بە بڕیاری تڕەمپ لە خۆرئاوای کوردستان دەکێشێتەوە، لەڕاستیدا لەلایەکەوە ئەمریکا سوریا و خۆرئاوای کوردستان بۆ تورکیا و ڕووسیا و ئێران چۆڵناکات(ئەمە لە کاتێکدا گەمارۆیەکی ئابوری گەورەی خستۆتە سەر ئێران و لە ڕێکەوتننامەی ئەتۆمیش کشاوەتەوە)، و لە لایەکی دیکەوە خۆرئاوای کوردستانیش پارویەکی ئەوەندە بچوک نییە کە بە تورکیا قوت بدرێت، هەروەکو (ئاڵدار خەلیل) بەرپرسی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی بزووتنەوەی جڤاتی دیموکرات (تەڤدەم) راگەیاندووە: “لە رابردوو ئێستاشدا هیچ کات پشتمان بە ھێزە بیانییەکان نەبەستووە، لە ئەگەری مانەوەی هێزە بیانییەکان لە خۆرهەڵاتی فورات ئەوا سودیان لێوەردەگرین، بەڵام ئەگەر کشانەوە ئەوا بەرخۆدانی گەلی کورد گرنگە و دەیکەین”.
لەڕاستیدا پەکەکە بنیادێکی کەلتوری و زیهنی سیستمێکی دیموکراتی پێکەوەژیانی پێکهاتەکانی لە خۆرئاوای کوردستاندا ئاواکردووە، و شۆڕشەکەشی بەپیلانگێڕی و خواست و بەرژەوەندی ئەمریکا و ڕوسیا و ئەوروپا دروست نەبووە، بەڵکو هێزی لە ئیرادەی گەلەوە وەرگرتوە، لەبەرئەوە پەکەکە وەک یەکێتی و پارتی نابێت دوای شکستی ریفراندۆم و ١٦ ئۆکتۆبەر، و پەراوێزخستنیان لە لایەن ئەمریکا و هێرشی وڵاتانی دراوسێ بێ ئیرادە بمێنن، بەڵکو ئێستا لە خۆرئاوا زیهنیەتێکی شۆرشی و نێونەتەوەیی دروست بووە، ھەرچەند تورکیا بەھێزتر بێت و ئەمریکا لەڕووی ھێزی سەربازییەوە پاشەکشە بکات، واناکات پەکەکە بێ ئیرادە بکات، بەڵکو دەیان ھێز لە چوارچێوەی خەبات و بەرخۆدان، و ناوی جۆراوجۆر کە سەرچاوەکەیان قەندیلە لە ئامادەیی ڕوبەڕوبوونەوەی ھەر ئەگەرێکن. لەبەرئەوە پاشەکشێی ئەمریکا مانای لە ناوچوونی خۆرئاوا نییە بە داگیرکاری تورکیا، سەرەڕای پیلانگێڕییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان. کورد بە گشتی و خۆرئاوا بەتایبەتی دەیان پیلانگێڕییان تێپەڕاندووە( پەکەکە چەندین پیلانگێڕی نێودەوڵەتی تێپەڕاندووە، و ماوەتەوە، دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان پیلانێگڕییە گەورەکە بوو).
هەروەها گەر لە ڕابردوودا ووڵاتانی دونیا بە بیانووی تیرۆر و دیکتاتۆری ئەسەد توانیبێتیان خاکی سوریا ببەزێنن، و ڕووسیاش ڕێگەی بە تورکیا دابێت بۆ داگیرکاری عەفرین تا لە ئەمریکای دوورخاتەوە و بچێتە باوەشی ڕووسیاوە، ئەوە لە دوای نەمانی جەنگی داعش، لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە ڕێگە بەداگیرکاری سوریا لەلایەن تورکیاوە نادرێت، و ڕووسیا و ئێرانیش ڕێگە بە بەهێزبوونی تورکیا لە ناوچەکەدا نادەن، ئەمە جگە لەوەی ئەگەر تورکیا سەرکێشییەکی لەو جۆرە بکات ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توندی هێزەکانی سوریای دیموکرات دەبێتەوە، جگە لە سەرهەڵدانی جەنگێکی خوێناوی لە باکوری کوردستان. پەکەکە لەسەرەتاکانی ئەم هەفتەیەدا ڕایگەیاند لە ئەگەری هێرشی تورکیا بۆسەر خۆرئاوای کوردستان ئەوان شەڕ دەگوازنەوە بۆناو قوڵایی خاکی تورکیا و ئەگەری زۆریشە دەست بەجوڵاندنی شەقامی باکور بکەن.
ئەمریکا بەم بڕیارەی دەیەوێت زیاتر نزیکبوونەوەی تورکیا لە بەرەی خۆرهەڵات بە تایبەتی لە ڕووسیا و کڕینی سیستمی بەرگی موشەکی (ئێس 400) لە ڕووسیا بوەستێنێت، لە لایەکی دیکەش جگە لەوەی بەریتانیا و فەڕەنسای ئیمپریالیزمی کۆنی سوریا کە سوریا کۆڵۆنیایەکی فەڕەنسا بوو لە دوای جەنگی یەکەمی جیهان، هێشتا لە سوریا ماون و بڕیاری کشانەوەیان لە سوریا نەداوە. دوای بڕیاری کشانەوەی ئەمریکا لە باکوری سوریا، دوو نوێنەری فیدراسیۆنی باکوری سوریا لەلایەن سەرۆکی فەرەنساوە بانگهێشکران ڕۆژی هەینی ٢١ی کانونی یەکەمی ٢٠١٨ هەریەکە لە (ڕیاز زرار و ئیلهام ئەحمەد) هاوسەرۆکانی ئەنجومەنی سوریای دیموکرات بوونە میوانی ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا بۆ گفتوگۆکردنی بارودۆخی خۆرئاوا دوای کشانەوەی ئەمریکا.
لێرەوە دەمانەوێت باس لە دوو ئەزموونی کشانەوەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا بکەین، که دواتر بە جۆرێکی دیکە گەڕاوەتەوە ناوچەکە بۆ پاراستنی بەرژوەندییە ستراتیجییەکانی و ڕێگەگرتن لە گەورە بوونی هەژموونی ڕووسیا و تورکیا و ئێران.
دوو ئەزموونی کشانەوەی ئەمریکا.
یەکەم: ساڵی (1991) ئەمریکا کوێتی لە چنگی بەعس دەرهێنا، بەڵام نەهاتە ناو بەغداو پاشەکشەی کرد، ئەمەش ێەدام حوسێنی مەست کردو هەوای پەلاماردانی کوردو شیعەی گرت، ئەوەبوو، کورد کۆڕەوی کرد، ئەمریکا گەڕایەوەو لەناو ئەنجومەنی ئاسایش پشتیوانی دروستکردنی هێڵی(۳٦) کرد بۆ کورد لە عێراق، دواجار ئەمریکا بەم فۆرمە گەڕایەوە؟.
دووەم: لەسەردەمی سەرۆکایەتی باراک ئۆباما دا. ئۆباما گوتی: ئەگەر ببم بەسەرۆکی ئەمریکا، تەواوی هێزەکانمان لە عێراق دەکشێنینەوە. ئەوە بوو ساڵی 2011 بەپێی ڕێکەوتننامەیەک لەگەڵ نوری مالیکی سەرۆک وەزیراندا ئەمریکا هێزەکانی لە عێراق کشاندەوە. ئەوکات دەنگۆیەکی زۆر گەورە دروست بوو کە بەعسیەکان دەگەڕێنەوە، یان ئێران بەتەواوی دەست بەسەر عێراقدا دەگرێت، تورکیا دێت، کورد لە ناودەچێت…ئیدی دنیایەک سیناریۆی دیکە، ئەوەبوو ئۆباما هات ‌و تەواوی سەربازەکانیشی لە عێراق کشاندەوە، بەڵام چی روویدا؟ داعشیان دروست کرد، داعش هات، بەشێکی گەورەی عێراق و سوریای کۆنتڕۆڵکرد، عێراق کەوت؟ هاواریان کرد بۆ گەڕانەوەی ئەمریکا، ئەمریکا گەڕایەوە بۆ عێراق. لەبەرئەوە دەشێ بڵێین کشانەوەی تەواوی ئەمریکا لەسوریا، مانای گەڕانەوەیەکی بەهێزیەتی بۆ سوریا.
ئەمریکا لە 2001 دا لە ئەفغانستان و لە 2003 دا لە عێراق ڕاستەوخۆ هێزی سەربازی بەکارهێنا لەگەڵ هاوپەیمانەکانی، لە 2011 دا لە ڕێگەی خۆپیشاندانی جەماوەری لە بەهاری عەرەبیدا، بەڵام لە 2013 دا لە ڕێگەی گروپی تیرۆرستی هاتەوە ناوچەکە و هەژموونی خۆی درێژە پێدا، ڕەنگە ئەم کشانەوەیەش، گەڕانەوەی بێت بە سیناریۆیەکی دیکە، وەکو جەنگی ڕاستەوخۆی دەوڵەتەکانی ناوچەکە، گەمارۆی ئابوری، جوڵاندنی شەقام و پشتگیریکردنی خۆپیشاندان، کودەتای سەربازی و چەندین پیلانگێڕی دیکە.
کشانەوەی ئەمریکا لە سوریا، بارودۆخێکی دیکە لە ناوچەکە دروست دەکات، گۆڕانکاری بەسەر هاوکێشە و نەخشەی سیاسیی دەهێنێت. بەهێزکردنی شیعە لە سوریا. بەجێهێشتنی جەنگێکی چاوەڕوانکراو لە نێوان هەموو لایەنەکان( ئەمەش ئامانجی ئەمریکا بۆ پاراستنی هەژموونی)، بە تایبەتی هەڵکردنی سەرەتای جەنگی نێوان شیعە و سونە لە ناوچەکەدا کە سعودیە و تورکیا خۆیان بە خاوەنی سونە هەژمار دەکەن و لە ئەنجامدا ناکۆکییەکانیان زیاتر قوڵ دەبێتەوە بۆ بوون بە جەمسەری سونە، بە تایبەتی کە هێزەکانی ئێران دەستیان بە جموجوڵکردووە بۆ ناوچەکانی دێرزوور. لە ئاکامدا بارودۆخ و هەلی دیکە بۆ کورد دێتە پێش، کە دەتوانێت سیاسەت بە جۆرێکی دیکە بکات لە کاتێکدا فەڕەنسا و بەریتانیا بڕیاری مانەوەیان لە خۆرئاوای کوردستان داوە، هەروەها کورد دەتوانێت خۆی بپارێزێت لە ڕووبەڕووبوونەی سوپای تورکیا، ئەو شەڕە بۆ ئەسەد و ڕوسیا و ئێران جێبهێڵێت، چونکە دواجار هێرشی تورکیا بۆ سەر خۆرئاوای کوردستان واتا بەزاندنی سەروەری خاکی سوریایە کە کورد لە سوریا لە (2011)ەوە بەرگری لێدەکات و بۆ دژایەتی ڕژێمی سوریا هەوڵی دابەشبوونی سوریای نەداوە، هەروەها شەڕی بەرژەوەندی و دەسەڵات لە نێوان ئێران و تورکیا و ڕووسیا ئەگەرێکی دروستە کە هەر یەکە خوازیار دەبێت ئەویتر لە سوریا دەڕپەڕێنێت.
کێشەی سەرەکی کشانەوەی ئەمریکا نییە لە خۆرئاوای کوردستان، چونکە ئەوان گرێدراوی دەرکی نییە، بەڵکو سیاسەت دەکەن و هێزیان هەیە بۆ بەرگری ڕەوا، بەڵکو کێشەی گەورە خیانەتکردنە لە باشورە و دژی خۆرئاوا، وەکو چۆن ئێستا یەکێتی لە چوارچێوەی پیلانگێڕی تورکیادا دەستی کردووە بە داخستنی بارەگاکانی (تەڤگەری ئازادی) لە پێناو چەند ملیۆن دۆلارێکی پەیوەندی فڕۆکەوانی نێوان سلێمانی و تورکیا. پارتیش لە چوارچێوەی پیلانگێڕی تورکیادا خەریکی جوڵاندنی (جاشمەرگەی ڕۆژ)ە بۆ خۆرئاوا و دروستکردنی ململانێی نەتەوەیەتی لە نێوان کورد و عەرەبدا و دەستپێکردنی هەڵایەکی گەورەی میدیایی دژی هەسەدە و پەیەدە بە ئاوازی تورکیا.
لە کۆتایدا دەڵێین: ئەزمونی خۆرئاوای کوردستان نە هاوشێوەی ئەزموونی کۆماری کوردستانە لە مهاباد و نە هاوشێوەی جوڵانەوەی ئەیلولە لە ساڵی 1975دا کە پشتگیری ئێران و ڕووسیایان لێبڕا ئیدی شکستیان هێنا، هەروەها نە هاوشێوەی ئەزموونی باشوری کوردستانە لە دوای ڕیفرانۆمی 2017 کە ئەمریکا گڵۆپی سەوزی بۆ حەشدی شەعبی و هێزە عێراقییەکان هەڵکرد، حکومەتی باشوری کوردستان دوای خیانەتی 16 ئۆکتۆبەر لە ٪51 خاکی کوردستانیان لە دەستدا. خۆرئاوای کوردستان سەرەڕای هەموو پیلانگێڕییەکان بە سیاسەتی عاقڵانە و هێزی گەل توانیویەتی بمێنێتەوە.

ئومید ناسح جیهانی

تایبەتمەندییەکان: بابەتی هەڵبژاردە

زیادکردنی وەڵام