لە ساڵی 1915 تا 1923 و لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا،ڕەشەکوژی ئەرمەنەکان کراو زیاتر لە 1 ملیۆن ونیو ئینسان بەدەستی عوسمانیەکان لەناو بران،سەرەتا 700 کەسایەتی ڕۆشنبیری گەلی ئەرمەن لە ئیستنبوڵ  شەهیدکران و دوایش زیاتر لە 60 هەزار سەربازی ئەرمەنی کەلە سوپای عوسمانیدا بوون  قەتڵوعام کران،بەمجۆرە لە پرۆسەیەکی کەم خایەندا جینۆسایدی ئەرمەنەکان بەدەستی عوسمانیە ئیسلامیەکان کرا،ئەمەیش دواهەمین دیاری ئیسلامیە عوسمانیەکان بوو بۆ بەشەریەتیان جێهێشت،لە دوای ئاوا بوونی خۆری دەسەلاتەکەیان.

ئێستایش ئەردۆغانیەکان دەیانەوێت بگەڕێنەوە بۆ ئەم بەربەریەتەو هیچ پێیان شەرم نییە باسی ئەوسەردەمە دەکەن و دەیانەوێت بە مێژوویەکی گەش بە خەڵکی بناسێنن،لە کاتێکدائەو مەینەتیانەی عوسمانیەکان بەسەرگەلان و ناوچەکەیاندا هێنا،نموونەی کەمە لە مێژوودا.

دوای ئەوانیش کۆماری تورکیا بە ڕێبەرایەتی ئەتاتورکی فاشیست و خوێن ڕێژ،هەمان هەوڵی دا بۆ لەڕەگەوە دەرکێشانی کورد،لە زمانەوە بۆ کەلتورو داب ونەریتی قەدەغەکردو تا ئێستایش لەژێر ئاڵای تورکیادا کورد  بە خراپترین شێوە دەچەوسێتەوەو بێ بەشە لە مافە نەتەوەیی وئینسانیەکانی خۆی.

ئەوەی لێرەداو لە مێژوودا بۆتە جێگای قسەوباس ئەوەیە کە”کورد بەشداریکردوە لە جینۆسایدکردنی ئەرمەنەکاندا”،بە خوێندنەوەی من ئەمە جۆرێکە لە بێئینسافی و زیاتریش قسەی خولقێنەرەکانی خودی جینۆسایدەیەکە ،کە دەیانەوێت گەلی کوردیش بکەنە شەریکە بەشی ئەو کارەساتە دژی مرۆڤایەتیە،ئەوەی ڕۆژێک سەرەقەڵەمێکی منی خوێندبێتەوە دەزانێت، هەوڵ دەدەم تەنها ڕاست بنووسمەوەو دەتوانم سەدان خیانەت و تاوان بژمێرم کە گەلەکەی من لە مێژودا ئەنجامی داوەو هەزاران تاوانیش بژمێرم کە بەرامبەری کراوە،گرنگ لێرەدا ڕاستکردنەوەی مێژووە نەک پاکانە کردنێک کە کارمان پێی نییە.

کورد تا بە ئێستایش خاوەنی دەسەلاتی خۆی نییەو هێشتا بە مافەکانی خۆی نەگەیشتوە،نە خاوەنی دەوڵەتە نە سەربەخۆییەکی نەتەوەیی و نیشتیمانی هەیە،نە خاوەنی ئەو تواناییەیە کە کارەساتی ئاوا بخولقێنێت،بەتایبەت لەو سەردەمەدا  کە کوردو ئەرمەنەکان وەک کۆیلە چەوساونەتەوە لە ژێر چەپۆکی عوسمانیەکاندا،جا کۆمەڵە خەڵکێک خۆیان نە خاوەنی زمانی خۆیان بن،نە خاوەنی مافە نەتەوەیی و نیشتیمانیەکانیان بن،نە خاوەنی کیانێکی سەربەخۆو دەسەڵاتدار بن،خۆیان خرابنە دەرەوەی مێژوو،لە ژێر نێڵەی چەوسانەوەدا هاواریان بێتێ،چۆن دەتوانن گەلی تر قڕ بکەن و لە ناوی بەرن؟.

بۆ خۆم وایدەبینم وبە پێی ئەو شارەزاییە لە مێژووی ناوچەکەدا هەمە،وەک چۆن شەست هەزار سەربازی ئەرمەنی لەناو لەشکری عوسمانیدا بوون ولەناو براون،دەکرێت هەزاران سەربازی کوردیش لە ناو لەشکری عوسمانیدا بووبن و بەکاریان هێنابن یان بەشداریان پێکرا بێت لەم کارەساتە دژە مرۆییەداو دژ بە ئەرمەنەکان،ئەمەش دیسان تەنها عوسمانیەکان تاوانبارن و خولقێنەری تاوانەکان،نەک گەلی کورد،کە وەک”گەل”نەتەوە”مافدارو سەربەخۆ” وجودی نەبوە،بەڵکو خۆی کۆیلەی حوکمرانی عوسمانیەکان بووەو لە نا وبراوەو بەشێکی بەکار هێنراوە،لەوسەردەمەدا لە زهنی عوسمانیەکاندا سەرەتا جینۆسایدی ئەرمەنەکان ئەولەویەت بووە،گومانم نییە ئەگەر عوسمانیەکان بمانایە  لە قۆناغی دووەمدا کوردیشیان بەودەردە دەبرد،وەک بینیمان دوای نەمانی عوسمانیەکان و هاتنی دەوڵەتی نوێ بە ڕێبەرایەتی ئەتاتورک ئەو هەوڵانە بە توندترین شێوە دراوە بۆ لەنا وبردنو سڕینەوەی کورد وەک نەتەوە.

گەلی ئەرمەن پێویستە مێژوو باشتر بخوێننەوەو بزانن ئەو کوردانەی لە ژێر داگیرکاری و قەڵەمڕەوی عوسمانیەکاندا بەشداریان پێکراوە،یان بە زۆر بووە یان ڕۆڵی جاشیان بینوە،گەلی کورد وەک نەتەوە مەسئول نییە لێی و بڕیاردەر نەبوە،ئەگەر بەم خوێندنەوەو ئەم روداوانە بێت و بە هەمان چاویلکە سەیربکەین ،خودی گەلی کورد خۆی بەدەستی گەلی کورد جیننۆساید کراوە،ئاخر زیاتر لە 380 موستەشارو دەیان هەزار جاشی بەکرێگیراوی ڕژێمی بەعس بە پۆشاکی کوردی و جامانەی کوردی وزمانی کوردییەوە پێش لەشکری بەعسیان کردوەو بەشدار بوون لە پرۆسەی ئەنفالدا کە ساڵی 1988  دەستی پێکردو زیاتر لە 180 هەزار کورد بە زیندووی خرانە ژێر خۆڵ،ئایە دەبێت ئێمە جگە لە بەعس یەخەی کێبگرین کە سەری مارەکە بووەو کۆمەڵێ کورد یان لە ترسا یان لە برساو بۆ مانەوەی خۆیان هاوزمان و هاوخوێن و هاونیشتیمانی خۆیان ئەنفالکردوە،دەتوانین بڵێین ئەو جاشانە تاوان بارن،بەڵام مەسئولی یەکەم بەعسە کە دووجار تاوانبارە،چونکە فەرمان پێکەر بوون وخولقێنەری تاوانەکەیش بوون،ئەگەر هەزار ئەرمەن لەم سەردەمەدا لە لەشکری عێراقدا سەرباز بوونایە،دەبوو ئەوانیش بەشدار بوونایە لە پرۆسەی ئەنفالدا.

وەختێک لەشکری ئەمریکا دێتە عێراق،لەنا وئەم لەشکرەدا  چەندین سەربازی سەربە نەتەوە جیاجیاکانی تێدایە،بەڵام میژوو دەڵیت لەشکری ئەمریکا فڵانە تاوانی لە عێرقدا ئەنجام داوە،نەک بێت سەربازەکان جودا بکاتەوە بە پێی زمان و

ناسنامەی نەتەوەییان،خۆ ئێران ئێستا  دەولەتەکەی فارسە،ئەگەر دیقەت بدەین زۆربەی پیاوە دەسەڵاتدارەکان تورکن، کەسیش ناڵێ رەفسنجانی بەڕەگەز تورک فلانە کاری کردوە  دەڵین دەولەتی ئێرانی فارسی خولقاندویەتی.

کورد داڕێژەرو خولقێنەری جینۆسیدی ئەرمەنەکان نییە،بەڵکو تەنها عوسمانیەکان خولقێنەو تاوانبارن وئەلمانیاش چونکە لەوکاتەدا لەو حیرفەدا بووەو خۆیشیان دانیان پێدا دەنێن،کەواتە بەشداری کردنی بەشێک لە کورد لەو سەردەمەداو لە جینۆسایدکردنی ئەرمەنەکاندا، دەبێت بەم جۆرە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و بخوێنرێتەوە،نەک وەک سەری مارو بڕیاردەری و بکەری سەرکەی جینۆسیادی ئەرمەنەکان،یان شەریکە بەشیان.

ئەوە دەوڵەتی تورکیاو گەلی تورکیایە،دەبێت دان بنێن بەم تاوانەداو داوای لێبوردن لەگەلی ئەرمەن بکەن و  قەرەبوی زەرەرو زیانەکانیان بکەنەوە.

 

تایبەتمەندییەکان: بابەتی هەڵبژاردە

زیادکردنی وەڵام